Uluburun: Tunç Çağı'nı Batıran Gemi

Bölüm metni

1982'de Kaşlı bir sünger avcısı, denizin dibinde "kulplu metal bisküviler" gördüğünü söyledi. O bisküviler, üç bin üç yüz yıl önce batmış bir geminin yüküydü — ve içinde dört kıtadan mal vardı. Tek bir gemi, tarihçilerin Tunç Çağı hakkında bildiği her şeyi yeniden yazdırdı.

1982 yazında Akdeniz'in dibinde çalışan bir adam vardı; işi tarih değildi, süngerdi. Adı Mehmet Çakır'dı, Yalıkavaklıydı ve o yaz Kaş'ın 8 kilometre kadar güneydoğusunda, denize dik inen bir kaya burnunun eteğinde dalıyordu. Burnun adı Uluburun'du. Kıyıda yol yoktu, ev yoktu, iskele yoktu; sadece sarp bir kayalık ve altında birden dibi kaybeden bir mavi vardı.

Sünger avcılığı o yıllarda hâlâ nefesle değil, hortumla yapılıyordu. Teknenin güvertesindeki kompresör havayı aşağı basar, dalgıç saatlerce dipte kalır, kayaların kovuklarını, gölgeli yüzeyleri tarar, bulduğunu file torbaya doldururdu. Uluburun'un doğu yamacı süngerciler için kötü bir yerdi: dip düz değil, kırık kırık iniyordu; 40 metrede duran bir taraça, hemen ardından 50'ye, 60'a düşen bir eğim. Böyle yerlerde dalgıcın gözü sürekli aşağı kayar. Çakır'ın gözü de kaydı.

Yamacın üstünde, deniz canlılarıyla kaplanmış, birbirine yaslanmış bir yığın nesne duruyordu. Şekilleri tuhaftı. Kalın, yassı, dikdörtgene yakın levhalardı; ama dört köşesi dışarı doğru uzamış, sanki her birinin dört kulağı varmış gibiydi. Doğada böyle bir taş yoktu. Çakır yukarı çıkınca gördüğünü anlatmakta zorlandı ve sonunda bir kâğıda çizdi. Anlattığı şey, arkeoloji literatürüne giren o meşhur tarifti: kulaklı metal bisküviler.

Bu ihbarın yapılmış olması bir tesadüf değildi. Yıllardır, Bodrum Sualtı Arkeoloji Müzesi'nin ve Amerikalı arkeolog George Bass'in yürüttüğü Sualtı Arkeoloji Enstitüsü ekibi, Ege ve Akdeniz kıyılarındaki sünger teknelerini tek tek dolaşıyor, dalgıçlara amforaların, çapaların, külçelerin resimlerini gösteriyor, "böyle bir şey görürseniz haber verin" diyorlardı. Türkiye'nin güney kıyıları, dünyanın en yoğun batık trafiğinin geçtiği sulardı ve bu batıkları görebilecek tek insan grubu, oralarda çalışan sünger avcılarıydı. Yıllar süren bu sabırlı ilişki, tek bir çizimle karşılığını verdi.

Çakır önce kaptanına söyledi, kaptan Bodrum'daki müzeye ulaştırdı, müze de enstitüye. Çizimdeki dört kulaklı biçim, uzman bir göz için tek bir anlama geliyordu: öküz derisi külçe. Tunç Çağı'nda bakır, tam da bu biçimde, iki insanın omuzda taşıyabileceği kulplarla dökülüyordu. Yani aşağıda duran şey, sıradan bir batık değildi. En az 3 bin yıllıktı.

1983'te bir tarama ekibi bölgeye gitti. Uluburun'un doğu yamacında, kıyıdan sadece 50 metre kadar açıkta, 44 ile 52 metre arasında uzanan bir alan buldular. Yamaç dikti; batık düz bir zemine oturmamış, eğime yaslanmıştı. Külçeler dipte gelişigüzel dağılmış değildi. Sıra sıra, birbirinin üstüne balıksırtı düzeninde istiflenmiş hâlde duruyorlardı; yani gemi battığında yükü yerinden oynamamış, ambarın içindeki düzenle birlikte dibe inmişti. Kalkerle, süngerle, mercanla kaplanmışlardı; ilk bakışta taş yığınına benziyorlardı. Altlarında, o ağırlığın koruduğu bir şey daha vardı ama bunu görmek için on yıl kazmak gerekecekti.

O yaz kimse aşağıda ne olduğunu tam olarak bilmiyordu. Bilinen tek şey, bu yamacın altında birinin, bir yerden bir yere, tonlarca maden taşıdığıydı. Ve o yolculuğu tamamlayamadığıydı.

Kazı 1984'te başladı ve 1994'te bitti. Arada 11 sezon vardı; her biri üç ila dört ay süren, yazın en sıcağında yapılan 11 kampanya. İlk sezonu George Bass yönetti, 1985'ten sonuna kadar kazının başında Cemal Pulak vardı. Bu sayılar kâğıt üzerinde makul görünür. Suyun altında değil.

Sorun derinlikti. 50 metre, tüplü dalışta insan bedeninin sınırına yakın bir yerdir. O derinlikte sıkıştırılmış hava soluyan bir dalgıcın kanına giren azot onu sarhoş eder; el becerisi bozulur, dikkat dağılır, basit kararlar zorlaşır. Buna derinlik sarhoşluğu denir ve arkeolojik kazı gibi milimetrik, sabırlı bir işle çok kötü uyuşur. Üstelik dipte kalınabilecek süre acımasızca kısadır. Uluburun'da her dalgıç günde iki kez iniyordu ve her inişte yaklaşık 20 dakika çalışıyordu. Yani bir insanın bu batıkta bir günde harcayabileceği toplam çalışma süresi, kırk dakikaydı. Ardından yükselirken, kanındaki azotu boşaltmak için askı halatında dakikalarca beklemek zorundaydı; kımıldamadan, soğuyarak, yukarıdaki güneşe bakarak.

Bu aritmetiğin sonucu, sualtı arkeolojisinin en olağanüstü rakamlarından biridir. Uluburun batığını çıkarmak için 22 bin 413 dalış yapıldı ve suyun altında 6 bin 600 saatten fazla çalışıldı. Kırk dakikalık günler, on bir yıla ancak böyle yayılabilirdi.

Karada durum daha kolay değildi. Uluburun'a kara yolu yoktu. Ekip, batığın tam üstündeki sarp kayalığa, denize bakan dar bir çıkıntıya kamp kurdu; çadırlar, platformlar, kompresörler, karanlık oda, çizim masaları, hepsi kayanın üstüne oturtuldu. Su, yiyecek, yakıt, malzeme, Kaş'tan tekneyle taşındı. Arkeologlar her sabah kayalığın kenarından denize inip akşam aynı kayalığa tırmandılar. On bir yıl boyunca.

Kazı yöntemi, o güne kadar sualtında yapılanların en titizlerinden biriydi. Yamaç metal çerçevelerle karelere bölündü, her buluntu yerinden alınmadan önce üç boyutlu olarak ölçüldü ve fotoğraflandı. Binlerce kare fotoğraf birleştirilerek batığın haritası çıkarıldı. Çamur ve kum, hava emişli borularla dikkatlice çekildi. Kalker kabuğuyla birbirine kaynamış külçeleri ayırmak başlı başına bir işti; her bakır külçe ortalama 24 kilogramdı ve suyun içinde bile taşınması iki kişilik bir yüktü. Yamaç dik olduğu için, 3 bin yıl boyunca kimi parçalar aşağı doğru kaymıştı; bazıları güvenli dalış sınırının da altında, 60 metreye yakın derinliklerde bulundu ve ancak dikkatle, tek tek alınabildi.

Toplamda 18 binden fazla buluntu çıkarıldı.

Ama asıl beklenen şey, yükün altındaydı. Ahşap, denizde uzun süre dayanmaz; kurtlar yer, akıntı dağıtır. Uluburun'da geminin gövdesinin bir bölümü, tam da üstüne yığılmış tonlarca bakırın altında kaldığı için korunmuştu. Külçeler onu dibe bastırmış, çökeltinin içine gömmüş ve mühürlemişti. Kazının son yıllarında yükün altından çıkan o kalıntı, geminin nasıl yapıldığını anlattı: kaplama tahtaları ve omurga Lübnan sediri, bağlantılar meşeden. Tahtalar birbirine zıvana ve geçme diliyle kenetlenmiş, her geçme meşe kavelalarla kilitlenmişti. Yani gemi önce iskeleti kurulup üstü kaplanarak değil, tahtaları birbirine dikilerek, kabuk önce yöntemiyle yapılmıştı; iç yapı sonradan gelirdi. Geminin boyu 15 ila 16 metre kadardı.

15 metrelik bir tekne. Bugün bir marinada gözünüze çarpmayacak, orta boy bir yelkenli kadar. Ambarında taşıdığı şey, o boyutla hiç orantılı değildi.

Uluburun'un yükünü anlatmanın en dürüst yolu, onu bir liste gibi değil, bir harita gibi okumaktır. Çünkü bu geminin ambarında, o çağda insanların ulaşabildiği neredeyse bütün dünya vardı.

Ana yük madendi. 354 adet öküz derisi biçiminde bakır külçe, toplam yaklaşık 10 ton. Yanında yaklaşık 1 ton kalay. Bu oran tesadüf değildir: 10'a 1, tunç yapmanın klasik reçetesidir. Yani bu gemi bakır ve kalay taşımıyordu; bir tarifin iki bileşenini, doğru oranda, birlikte taşıyordu. Vardığı yerde bu yük eritilip karıştırıldığında ortaya 11 tona yakın tunç çıkacaktı. Kılıç, mızrak ucu, zırh pulu, balta, orak, kazan, heykel. Tek bir teknenin ambarında, koca bir kentin yıllık maden ihtiyacı vardı.

Bakırın nereden geldiği görece kolay anlaşıldı: Kıbrıs. Kalay ise Tunç Çağı'nın en büyük tedarik bilmecesidir, çünkü kalay yatakları bakır kadar yaygın değildir ve Doğu Akdeniz'in yakınında neredeyse hiç yoktur. 2022'de yayımlanan bir kurşun ve kalay izotop çalışması, Uluburun külçelerini bu yüzden ayrı ayrı inceledi. Sonuç şaşırtıcıydı: külçelerin üçte ikisi Anadolu'dan, Toroslar'daki kalay yataklarından geliyordu; kalan üçte biri ise bugünkü Özbekistan ve Tacikistan topraklarındaki Orta Asya madenlerinden. Yani bu geminin ambarındaki tek bir metal yığını bile, Toros yaylalarından Pamir eteklerine uzanan, binlerce kilometrelik ve muhtemelen çok sayıda küçük aracıdan oluşan bir zincirin ürünüydü.

Madenin yanında camdan külçeler vardı; yaklaşık 175 tane, disk biçiminde. Renkleri kobalt mavisi, turkuaz ve leylak rengiydi. Bunlar, dünyada bilinen en eski sağlam cam külçelerdir; ham cam, işlenmek üzere külçe hâlinde ihraç ediliyordu ve Uluburun bunun ilk somut kanıtını verdi.

Sonra kavanozlar geldi. En az 149 Kenan tipi çömlek, her biri ortalama 6,7 litre alan. İçlerinin çoğunda sakız ağacı reçinesi vardı; tütsü olarak, kokuda ve tapınak âyinlerinde kullanılan, çağın en aranan kokulu maddelerinden biri. Birkaç kavanoz başka şeylerle doluydu: cam boncuklar, zeytin.

Ve dünyanın geri kalanı. Afrika'dan gelen abanoz kütükleri, muhtemelen Mısır üzerinden. Bütün ve kırık fil dişleri. Su aygırı dişleri, ki bunlar fildişinden daha ince işlere yontuluyordu. Devekuşu yumurtası kabukları, süslenip kap yapılmak üzere. Kıbrıs'ın seri üretim çanak çömleği. Karneol ve akikten boncuklar. Ve bütün bunların arasında, Baltık kehribarı. Kuzey Avrupa'nın soğuk kıyılarından toplanan fosil reçine, kıtayı boydan boya geçip Akdeniz'e inmiş, orada bir gemiye yüklenmiş ve Anadolu kıyısında batmıştı.

Yükün arasında geminin kendi hayatı da vardı. Zeytin, incir, üzüm, nar, badem, kişniş, çörek otu, sumak; tayfanın yediği ve yolda ticaret edilen şeyler. Aletler: oraklar, biz uçları, matkap uçları, testere, kerpeten, keski. Silahlar: dört kılıç, mızrak uçları, hançerler, gürzler, ok uçları. Altın parçalar, 37 kadar; göğüslükler, madalyonlar, kolyeler ve batıktan çıkan en büyük altın nesne olan çift konili bir kadeh. Sac altınla kaplanmış küçük bir tunç kadın figürü; büyük olasılıkla geminin koruyucusu sayılan bir tanrıça.

Tek bir gemi, tek bir sefer. Kıbrıs bakırı, Toros ve Orta Asya kalayı, Mısır ve Mezopotamya camı, Afrika abanozu ve fildişi, Kenan çömlekleri, Baltık kehribarı, Kıbrıs seramiği, Ege silahları. Uluburun'un anlattığı şey, Tunç Çağı'nda "uzak" kelimesinin sandığımızdan çok daha kısa olduğuydu.

Ve bütün bu yığının içinde, avuç içine sığan tek bir nesne, geminin ne zaman battığını söyleyecekti.

Altındandı ve bir bok böceği biçimindeydi. Mısır'da skarabe denen bu biçim, hem mühür hem muskaydı; alt yüzüne yazılan ad, sahibinin adı ya da adına saygı duyulan birinin adı olurdu. Uluburun'dan çıkan skarabenin alt yüzünde bir kraliyet kartuşu vardı ve içindeki ad Nefertiti'ydi.

Bu, bilinen tek altın Nefertiti skarabesidir. Ama onu asıl ilginç kılan, bulunduğu hâldi. Nesne yıpranmıştı, üzerinde sonradan yapılmış müdahale izleri vardı ve gemide, diğer altın parçalarla birlikte, tek başına bir hazine gibi değil, hurda altın gibi duruyordu. Yani Mısır sarayının en tanınmış kraliçelerinden birinin adını taşıyan bu mühür, yolculuğunun sonunda muhtemelen bir potaya girmek üzereydi. Adın kutsallığı, metalin değerine yenilmişti.

Arkeoloji açısından bu nesne bir saat gibi çalıştı. Nefertiti'nin adının bu biçimde yazıldığı dönem bilindiğine göre, gemi o dönemden sonra batmış olmalıydı. Tarihi bağımsız yollardan daraltan iki veri daha vardı. Peter Kuniholm'un, gemideki bir yakacak odun kütüğü üzerinde yaptığı ağaç halkası incelemesi, kabaca 1327 yılını verdi. Radyokarbon ölçümleri ise 1320 civarına, artı eksi 15 yıllık bir aralığa işaret etti. Üç yöntem aynı yeri gösteriyordu: gemi, milattan önce 14. yüzyılın sonunda, yaklaşık 1320'de battı. Mısır'da Amarna çağının kapanışına yakın bir tarih.

Peki bu gemi kimindi? Kesin cevap yok, ama ipuçları tutarlı. Gövde Lübnan sedirindendi. Yükün kavanozları Kenan tipiydi. Gemide 24 taş çapa vardı ve bunların biçimi Suriye-Filistin kıyısına özgüydü. Mürettebatın kişisel eşyaları da aynı yönü gösteriyordu. Yani Uluburun büyük olasılıkla Doğu Akdeniz'in kuzey kıyısından, Ugarit dolaylarından çıkmış bir Levant gemisiydi.

Ama gemide bir grup eşya bu tabloya uymuyordu. Ege tipinde silahlar, Miken işi mühürler, Yunan anakarasına ait kişisel takılar. Bunlar yük değildi; sayıları azdı, bir arada duruyorlardı ve kullanılmış eşyalardı. En makul yorum, gemide Ege'den birkaç yolcunun bulunduğudur. Elçi, tüccar temsilcisi, ya da yükün alıcısı adına yolculuk eden görevliler. Batığın çıkardığı en sessiz bulgulardan biri budur: Tunç Çağı'nın ticaretinde yalnızca mallar değil, insanlar da dolaşıyordu.

Yükün kime gittiği sorusu da açık. 10 ton bakır, sıradan bir tüccarın çevirebileceği bir hacim değildir. Amarna mektuplarında Alaşiya kralının Mısır firavununa 500 talent bakır gönderdiğini yazdığını biliyoruz; saraylar arasındaki bu armağan trafiği, tam da bu ölçekte işliyordu. Uluburun'un yükü pekâlâ bir kral hediyesi ya da bir saray siparişi olabilir. Ne var ki gemide 19'u hayvan biçimli, 120'si geometrik olmak üzere çok sayıda terazi ağırlığı bulundu ve bunlar tek bir takım değildi; birden fazla kişinin ağırlık setiydi. Yani aynı güvertede hem saray ölçeğinde bir sevkiyat hem de kendi hesabına alışveriş yapan insanlar vardı. Tunç Çağı ekonomisi, ders kitaplarının çizdiği kadar keskin biçimde devlet ya da özel değildi.

Gemide bir nesne daha vardı; küçük, mütevazı ve belki de hepsinden çarpıcı. Şimşir ağacından yapılmış, fildişi menteşelerle birbirine bağlanan, katlanır bir yazı tableti. İç yüzeyleri, üzerine balmumu dökülüp kazınarak yazılmak üzere oyulmuştu. Bu, kitabın ilk biçimidir ve bilinen en eski örneklerinden biridir. Üzerindeki mum ve dolayısıyla yazı, 3 bin yılda çoktan yok olmuştu. O tabletin üstünde büyük ihtimalle bu geminin yük listesi yazıyordu; kimin ne gönderdiği, kime, ne kadar. Cevabı elimizde tutuyoruz ama okuyamıyoruz.

Batığın kendisi de suskun. Geminin adını bilmiyoruz, kaptanını bilmiyoruz, kaç kişi olduklarını bilmiyoruz. Batıkta insan kalıntısı bulunamadı. Neden battığı da kesin değil; en akla yatkın açıklama, rüzgârıyla bilinen bir burnun dibinde, dik kayalığa fazla yaklaşmış ağır yüklü bir teknenin fırtınada dibi ya da kayayı bulmasıdır. Ama bu bir tahmin. Uluburun, taşıdığı her şeyi anlattı; kendi son gecesi hakkında tek kelime etmedi.

Uluburun'un en çok yanlış anlaşılan yanı, adının çağrıştırdığı şeydir. Bu gemi, Tunç Çağı çökerken batmadı. Yaklaşık 1320'de, yani o dünyanın en parlak, en örgütlü, en birbirine bağlı olduğu anda battı. Mısır, Hitit, Miken, Kıbrıs, Babil, Asur ve Levant kentleri birbirleriyle mektuplaşıyor, kız alıp veriyor, ton ton maden gönderiyorlardı. Uluburun bir sonun değil, bir zirvenin fotoğrafıdır.

Zirvenin fotoğrafı olması, onu daha da rahatsız edici kılar. Çünkü aynı fotoğraf, sistemin ne kadar ince bir ipe bağlı olduğunu da gösterir. O çağın adı tuncun adıdır ve tunç, tek başına hiçbir yerde bulunmaz. Bakırı bir adadan, kalayı bir sıradağdan ve bir kıtanın öbür ucundan getirip birleştirmek zorundasınızdır. Silahınız, sabanınız, kazanınız, paranızın yerini tutan külçeniz, hepsi bu iki yolun aynı anda açık kalmasına bağlıdır. Uluburun'un ambarındaki 10 ton bakır ve 1 ton kalay, bir zenginlik gösterisi olduğu kadar bir bağımlılık tablosudur.

Bu geminin batışından yaklaşık 120 yıl sonra, o yollar kapandı. Milattan önce 1200'lerin sonunda Ugarit yakıldı ve bir daha kurulmadı. Hattuşa boşaldı. Miken sarayları yıkıldı ve Yunanistan'da yazı, yüzyıllarca kullanılmamak üzere terk edildi. Uluburun'un yükünü yaratan o iç içe geçmiş ağ, birkaç kuşak içinde dağıldı. Batığın bize verdiği ders, çöküşün nedenlerinden çok, çöken şeyin ne kadar karmaşık olduğudur. Basit bir dünya çökmedi; kıtalar arası tedarik zincirleriyle çalışan, incelikli, uzmanlaşmış bir dünya çöktü.

Uluburun'un ikinci hayatı ise sudan çıktıktan sonra başladı. Batığın 18 binden fazla buluntusu bugün Bodrum Sualtı Arkeoloji Müzesi'nde. Müzenin salonlarından birinde, geminin ambarı olduğu gibi yeniden kuruldu: sedir kaplamalar, balıksırtı istiflenmiş külçeler, kavanozlar, dişler, kehribar. İnsanlar o salonda bir vitrinin önünden değil, bir geminin içinden geçiyorlar.

Kazının kendisi de kalıcı bir miras bıraktı. On bir sezon boyunca 50 metrede geliştirilen ölçme, haritalama, koruma ve gün ışığına çıkarma yöntemleri, modern sualtı arkeolojisinin standart el kitabı hâline geldi; bugün dünyanın her yerinde derin batıklarda uygulanan işleyişin büyük bölümü Uluburun'da denendi. Bir sünger avcısının çizimiyle başlayan iş, bir bilim dalının yöntemini değiştirdi.

2005'te bir adım daha atıldı. 360 Derece Tarih Araştırmaları Derneği, batıktan çıkan gövde bilgisini kullanarak geminin birebir bir kopyasını, Tunç Çağı malzeme ve teknikleriyle inşa etti. Uluburun II adını taşıyan bu tekne denize indirildi ve gerçekten yol aldı. 15 metrelik, çivisiz, tahtaları birbirine geçmelerle dikilmiş bir gövdenin açık denizde ne yapabileceği artık teorik bir soru değil.

Geriye kalan, o kaya yamacının kendisi. Uluburun burnu hâlâ orada; Kaş'ın açığında, yolsuz, evsiz, rüzgârlı. Altındaki eğim artık boş. Ama 3 bin 300 yıl boyunca o eğimde duran şey, tarihin en garip mektuplarından biriydi: kimin yazdığı bilinmeyen, hiç ulaşmayan ve tam da ulaşamadığı için korunan bir mektup. İçinde yalnızca bir kral hediyesi ya da bir tüccar hesabı yoktu. Bir dünyanın nasıl çalıştığı yazılıydı. Ve o dünya, kendisinin bittiğini fark etmeden önceki son yükünü, bir kayanın dibinde bıraktı.

Nöron Arkeoloji'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.