Büyük Dalga'yı Yetmişinde Çizen Adam: Hokusai

Bölüm metni

Bugün dünyanın her yerinde tişörtlerde, telefon ekranlarında, duvarlarda gördüğünüz o mavi dalgayı çizen adam, onu yaptığında yetmiş yaşındaydı ve hâlâ kendini acemi sayıyordu. Ölüm döşeğinde söylediği şey şuydu: "Bana beş yıl daha verilseydi, gerçek bir ressam olabilirdim." Bu, hayatının son çeyreğine kadar bekleyen bir dehânın hikâyesi.

1760 yılının sonbaharında, Edo'nun doğu kıyısında, Sumida Nehri'nin öbür yakasındaki Katsushika bölgesinde bir çocuk doğdu. Şehir o sırada dünyanın en kalabalık yerlerinden biriydi; bir milyonu aşkın insan, ahşap evlerden oluşan bir denizin içinde, yangın kulelerinin gölgesinde yaşıyordu. Çocuğun doğduğu ev zengin değildi ama sıradan da sayılmazdı. Ailenin geçim kaynağı aynaydı.

O dönemde Japonya'da ayna cam değildi. Bronzdan dökülür, yüzeyi cıva ile ovularak parlatılır, sırtına ise kabartma desenler işlenirdi: turnalar, çam dalları, dalgalar. Çocuğun babası ya da üvey babası olduğu düşünülen Nakajima İse, shogun sarayına ayna yapan ustalardan biriydi. Yani evin içinde, her gün, iki iş birden dönüyordu: metali ışığı geri verecek kadar pürüzsüz hâle getirmek, ve o metalin arkasına küçük bir doğa manzarası kazımak. Bir çocuğun gözü için fena bir okul değildi.

Ama o çocuk evin varisi olmadı. Kaynaklar bu konuda tuhaf bir sessizlikle konuşur: ustanın atölyesi başkasına kaldı. Bugün tarihçilerin yaygın tahmini, çocuğun evin meşru mirasçısı sayılmadığıdır. Bu, hayatının ilk sessiz kırılmasıdır. Bir zanaatın tam ortasında büyümüş, ama o zanaatın kapısı ona kapalı kalmıştır. Elinde kalan tek şey, kendi ifadesiyle 6 yaşında başlayan bir huydur: her şeyin biçimini kâğıda geçirme takıntısı.

12 yaşında bir kitapçıya verildi. Edo'nun kiralık kitap dükkânları o yılların en canlı kültür kurumlarıydı; ucuz baskı romanlar, resimli hikâyeler, rehberler sırtta taşınan sandıklarla mahalle mahalle dolaştırılırdı. Çocuk orada, satır aralarına sıkışmış tahta baskı çizimlerin arasında yaşadı. 14 yaşında ise mesleğe asıl giriş yaptı: bir tahta blok oymacısının yanına çırak girdi.

Bu ayrıntı önemlidir, çünkü bir ressamın değil, bir teknisyenin eğitimidir. Japon tahta baskısında ressam kâğıda çizer, oymacı o çizgiyi kiraz ağacından bloğa bıçakla kazır, basıcı mürekkebi sürer. Oymacı, başkasının çizgisini taşır. Genç çırak yıllarca başkalarının kıvrımlarını, saç tellerini, kumaş katlarını tahtaya geçirdi. Bir çizginin nerede kalınlaşması, nerede incelmesi, nerede kaybolması gerektiğini kaleminden değil, bıçağından öğrendi. Ömrü boyunca çizgisindeki o cerrahi kesinlik buradan gelir.

1778'de, 18 yaşındayken, dönemin en itibarlı atölyelerinden birine kabul edildi: tiyatro oyuncusu portreleriyle ünlü Katsukawa Shunshō'nun stüdyosuna. Ertesi yıl ustasının adının bir hecesini taşıyan ilk sanat adını aldı: Shunrō. İlk baskıları yayımlandı. Kabuki oyuncularının poz verdiği o keskin, moda portreleri üretti. 15 yıl boyunca, Edo'nun eğlence piyasasının tam göbeğinde, düzgün bir zanaatkâr olarak çalıştı.

Sonra 1793'te Shunshō öldü ve genç adam atölyeden atıldı. Anlatılana göre kabahati, rakip ekollerin, özellikle klasik Kanō okulunun ve Hollanda gemileriyle gelen Batı resminin yöntemlerini gizlice çalışmaktı. Atölyenin kıdemlisi bunu ihanet saydı. 33 yaşında, adı ve müşterisi olan bir sanatçı, bir sabah kendini sokakta buldu. Yıllar sonra bu kovulmayı hayatının en belirleyici ânı olarak anacaktı. O yılların yoksulluğu hakkında anlatılan hikâyeler bugün de dolaşır: geçinmek için takvim sattığı, sokakta kırmızı biber sattığı söylenir. Doğrusu şu ki bir daha hiçbir okula, hiçbir ustaya bağlanmadı. Ve bir daha hiçbir isimde uzun süre durmadı.

Katsushika Hokusai adını bugün tek bir sanatçı gibi düşünüyoruz. Oysa o, hayatı boyunca en az 30 farklı isim kullandı. Bu, Japon sanatçılar arasında bile alışılmadık bir sayıdır; sanat adı değiştirmek olağandı, ama bu adam bunu bir yöntem hâline getirdi.

Shunrō'yu bıraktı. Bir süre Sōri adını taşıdı, bu dönemde özel siparişle basılan, pahalı kâğıtlara işlenmiş zarif kartlar üretti. Sonra o adı da bir öğrencisine devretti ve 1800'e doğru kendine yeni bir ad seçti: Hokusai. Kelime anlamı "kuzey atölyesi"dir ve tesadüf değildir. Bağlı olduğu Nichiren mezhebinde Kutup Yıldızı'nın tanrısallaştırılmış hâli olan Myōken'e adanmış bir addır. Yani sabit yıldızın adını alan adam, ömrünü yer değiştirerek geçirecekti.

1811'de Taito oldu. 1820'de, 60 yaşını doldurup Japon takviminde 60 yıllık büyük döngüyü tamamladığında Iitsu adını aldı; bu adın taşıdığı fikir kabaca "yeniden bir" demektir. Yaşlanmayı değil, sayacı sıfırlamayı ilan ediyordu. En sonunda, 1834'te, hepsinin en dürüstünü seçti: Gakyō Rōjin Manji. Yani "resme delirmiş yaşlı adam."

İsimlerini bazen para karşılığı öğrencilerine sattı; bu, o dönemde meşru bir gelir kalemiydi ve onun için sürekli bir nakit kaynağıydı. Ama isim değiştirmenin altında ticaretten fazlası vardı: her ad, üslubunda bir kabuk değişimine denk düşer. Oyuncu portrelerinden manzaraya, kitap resimlemesinden kuş ve çiçek etütlerine, karikatürden fırça resmine geçişleri hep bir ad değişikliğiyle mühürledi.

Aynı huzursuzluk oturduğu yerde de vardı. Kendi hesabına göre ömrü boyunca 93 kez taşındı. Bunun sıradan bir gezginlikle ilgisi yoktu. Temizlik yapmaya tahammülü olmadığı, ev kirlenip yaşanamaz hâle gelince toplanıp çıktığı anlatılır. Bir keresinde aynı gün içinde üç kez taşındığı söylenir. Çalışma odalarını anlatan tanıklıklar hep aynı sahneyi kurar: yerde bir yorgan, etrafta yığılmış kâğıtlar, boş yemek kapları, ve ortada bacak bağdaş kurmuş, dizinin üstünde çizen bir adam.

Bu adam aynı zamanda çağının en iyi gösteri ustalarından biriydi. 1804'te Edo'daki Gokoku-ji Tapınağı'nın avlusunda, kalabalığın önünde, süpürgeler ve kovalar dolusu mürekkeple devasa bir Daruma portresi çizdi. 1817'de Nagoya'da bunu daha da büyüttü: yaklaşık 18 metreye 11 metrelik, 120 hasır yaygı büyüklüğünde bir kâğıt yere serildi. Gözlerin genişliği 180 santimi, burnun uzunluğu 270 santimi buluyordu. Hokusai ve öğrencileri sabahtan öğleye malzeme hazırladı, sonra saatlerce mürekkep döküp süpürdüler. Resim ancak kâğıdın bir ucuna bağlanan kalın bir kirişle havaya kaldırıldığında göründü. Kalabalık, gökyüzüne asılmış dev bir yüz gördü.

Aynı adam, terazinin öbür ucunda, bir pirinç tanesinin üzerine iki serçe çizdiğini iddia ediyordu.

En bilinen gösterisi ise saray önünde yaşandı. Shogun Ienari'nin huzurunda, dönemin saygın ressamı Tani Bunchō ile karşı karşıya getirildi. Hokusai uzun bir kâğıt serdi, üzerine geniş bir fırçayla maviyi akıttı. Sonra yanına getirilen bir horozu tuttu, ayaklarını kırmızı boyaya batırdı ve hayvanı kâğıdın üzerinden yürüttü. Ortaya çıkan lekelere baktı ve eserin adını söyledi: Tatsuta Nehri'nde akan sonbahar akçaağaç yaprakları.

Bu teatral yılların ortasında, sessizce, en kalıcı işlerinden birini de başlattı. 1814'te Nagoya'da bir yayıncı, onun eskiz defterlerinden birini kitap olarak bastı: Hokusai Manga. Bugün anladığımız anlamda çizgi roman değildi; "gelişigüzel çizimler" demekti ve aslında bir öğretim kılavuzuydu. Yüzlerce öğrencinin bakıp öğrenmesi için hazırlanmış bir biçim ansiklopedisi. Cilt cilt büyüdü, sonunda 15 cilde ulaştı ve binlerce çizim biriktirdi. İçinde sumo güreşçileri, tanrılar, hayaletler, esneyen adamlar, balıklar, dalga biçimleri, mimari detaylar, rüzgârda savrulan kumaşlar vardı. İnsan bedeninin nasıl hareket ettiğine dair, hiçbir Japon kitabında o güne dek görülmemiş bir dikkat vardı.

Yani 60'lı yaşlarına geldiğinde adam ünlüydü, üretkendi ve tanınıyordu. Şimdi hayatının onu neredeyse bitiren kısmı geliyordu.

1820'lerin sonu bir yaşlı adam için üst üste gelen darbelerle geçti.

Önce beden çöktü. 1820'lerin ikinci yarısında, 60'lı yaşlarının sonunda, felç geçirdi. Ressam için bu, mesleğin bittiği anlamına gelebilirdi; çizgi, elin titremediği yerde vardır. Kendi kaydına göre bunu kabullenmedi ve kendine bir ilaç tarifi uyguladı: turunçgil kabuğunun sakeyle kaynatılmasına dayanan, kendi bulduğu bir karışım. Tıbbi olarak ne kadar işe yaradığını bilmiyoruz. Tarifi sonradan yazıya geçirdi. Bildiğimiz şu ki eli geri geldi ve o eli yeniden eğitmek zorunda kaldı.

Sonra 1828'de ikinci eşi öldü. 68 yaşındaydı ve evin içinde yalnız kaldı.

Ve sonra en ağırı geldi: torunu. Genç adam kumara batmıştı. Edo'nun kumar borcu, sabırlı bir borç değildi; tahsildarlar kapıya dayanıyordu. Hokusai borçları ödedi. Sonra bir daha ödedi. Bir ömür boyunca biriktirdiği ne varsa eridi. Bu, birkaç ayın hikâyesi değil, yıllara yayılan bir aşınmadır; yayıncılara yazdığı mektuplarda parasızlığından, sıkışmışlığından, elinde avucunda bir şey kalmadığından açıkça söz eder. Öyle bir noktaya geldi ki, 70'lerinin ortasında bir dönem Edo'yu terk edip Uraga taraflarına, deniz kıyısındaki bir kasabaya sığındı ve orada başka bir adla, kendini tanıtmadan yaşadı.

Düşünün: Japonya'nın en tanınmış çizerlerinden biri, 70 yaşını geçmiş, felçten yeni çıkmış, karısını gömmüş, birikmiş parasını torununun kumar masasına kaptırmış ve alacaklılardan saklanıyor.

Tam bu yılların içinde, sanat piyasasında kimsenin fark etmediği küçük bir teknik değişiklik oldu.

Avrupa'da 18. yüzyılın başında laboratuvarda üretilmiş sentetik bir pigment vardı: Prusya mavisi. Japonya'ya Hollanda ve Çin gemileriyle damla damla girmişti ve uzun süre çok pahalıydı. 1820'lerin sonuna doğru Çin üzerinden gelen sevkiyatlar fiyatı düşürdü ve pigment birdenbire baskı atölyelerinin bütçesine sığar hâle geldi. Bu, göründüğünden büyük bir olaydır. O güne dek Japon baskısında mavi, çivit otundan ya da gün çiçeğinden elde ediliyordu; ikisi de güneşte soluyor, birkaç yılda griye ya da yeşile dönüyordu. Prusya mavisi solmuyordu. Üstelik ince sürüldüğünde uçuk gökyüzü, kalın sürüldüğünde neredeyse siyaha yakın bir derinlik veriyordu. Yani bir tek pigmentle bütün bir mesafe duygusu kurulabiliyordu.

Yayıncılar bunu bir moda olarak gördü; mavi tonlarda basılmış serinletici yaz baskıları çıkardılar. Edo'nun köklü yayıncılarından Nishimuraya Yohachi ise daha büyük bir şey planladı. Manzarayı bir peyzaj değil, bir seri olarak satmak istiyordu. Ve serinin merkezine, ülkenin her yerinden görünen tek şeyi koydu: Fuji Dağı.

Bu iş için kime gitti? Elinde avucunda bir şey kalmamış, 70 yaşında, ismi bile artık Iitsu olan o adama.

Fuji'nin Otuz Altı Görünüşü, 1830 ile 1832 arasında yayımlandı. Seri o kadar iyi sattı ki, yayıncı adına rağmen 10 baskı daha ekledi; bugün seri 46 tahta baskıdan oluşur.

Serinin fikri basit ama daha önce kimsenin bu kadar ısrarla yapmadığı bir şeydi: sabit bir dağ, değişen bir dünya. Fuji her baskıda vardır, ama çoğunda başrolde değildir. Fıçı yapan bir ustanın çemberinin içinden görünür. Bir kereste deposunda, kirişlerin arasından. Yağmurdan kaçan yolcuların omzunun üstünden. Bir sahilde ağ onaran balıkçıların arkasında. Yani dağ kutsaldır, ama resmin konusu insanların günlük telaşıdır ve dağ o telaşın sabit tanığıdır. Serinin en görkemli iki parçası Fuji'yi doğrudan alır: şafak ışığında zirvesi kızıla dönen sakin dağ, ve altından şimşek inerken tepesi güneşte duran fırtınalı dağ.

Ama tarihe geçen baskı, dağın en küçük göründüğü olandı.

Kanagawa Açıklarında Büyük Dalga, yaklaşık 26 santime 38 santimlik bir kâğıttır. Yani bir defter kapağı boyutunda. İçinde üç kayık vardır; bunlar süs teknesi değil, taze balığı Edo pazarına yetiştirmek için tasarlanmış, dar ve hızlı nakliye kayıklarıdır. Her birinde sekize yakın kürekçi, gövdeye yapışmış, başları öne eğik. Sol üstten devasa bir dalga iner. Dalganın tepesi köpüğe ayrılırken parmaklara benzer uzantılara bölünür; suyun bir el gibi kapanmasını izliyor gibi olursunuz. Ve tam ortada, dalgaların oluşturduğu çukurun dibinde, uzakta, kar başlıklı küçük bir üçgen durur: Fuji.

Hokusai burada iki ayrı numarayı üst üste bindirir. Birincisi, öğrendiği Batı perspektifidir; ön plandaki dalgayı devleştirip arkadaki dağı küçülterek Japon baskısında alışılmadık bir derinlik kurar. İkincisi daha sinsidir: köpüğün biçimi, resmin sağ tarafında kırılan küçük dalganın silüeti, Fuji'nin kendi silüeti ile aynıdır. Yani suyun içinde dağın kopyaları vardır. Kalıcı olan ile bir saniye sonra dağılacak olan aynı biçimi paylaşır.

Ve bütün bu şey, mavi yüzünden mümkündür. Suyun karanlık derinliği ile göğün soluk aydınlığı arasındaki fark, o yeni pigmentin ince ve kalın sürülmesiyle elde edilmiştir. Baskının en dış çizgileri bile siyahla değil, koyu maviyle basılmıştır.

Bir şeyi daha eklemek gerekir, çünkü Batı'da sık atlanır: bu bir tek kişinin eseri değildir. Hokusai kâğıda çizdi, adını bilmediğimiz bir oymacı o çizgileri kiraz ağacına kazıdı, bir başkası mürekkebi karıştırıp kâğıdı renk renk bloklardan geçirdi, yayıncı parayı koydu, sansür memuru mührünü bastı. Ortaya çıkan şey bir sanat nesnesi olarak değil, bir tüketim malı olarak satıldı. Fiyatı, dönemin ölçüsüyle, bir kâse erişte kadardı. Sıradan bir Edo esnafı canı çekince alabilirdi.

İlk basımda en az 1.000 kopya çıktığı, yıllar içinde toplamda 8.000'e kadar baskı yapılmış olabileceği tahmin ediliyor. Kâğıt, kalıp ve zaman bunların büyük kısmını yuttu; bugün dünyada bilinen yaklaşık 100 orijinal kopya var. Ve bu kâse erişte fiyatına satılan kâğıdın çok iyi korunmuş bir örneği, 2023 yılının mart ayında New York'ta bir müzayedede 2,76 milyon dolara satıldı. Beklenen fiyatın dört katından fazlaydı ve bir Japon tahta baskısı için rekordu.

Bunu yapan adam, seriyi çizdiğinde 70 yaşındaydı. Ve kendi ifadesine göre, henüz başlamamıştı bile.

1834'te, Fuji'yi bir kez daha ele aldı; bu sefer renkli baskı olarak değil, siyah beyaz kitap resimlemesi olarak. Fuji'nin Yüz Görünüşü'nün sonuna, artık efsaneleşmiş bir not düştü.

Orada kabaca şunu yazar: 6 yaşından beri nesnelerin biçimini çizme takıntısı vardı. 50'sinden sonra çok sayıda iş yayımladı, ama 70'ine kadar yaptığı hiçbir şeyin sayılmaya değer olmadığını söyler. 73 yaşında, der, kuşların, dört ayaklıların, böceklerin ve balıkların yapısını, otların nasıl büyüdüğünü ancak biraz kavrayabildim. 80'ime geldiğimde daha ileri gideceğim; 90'ımda işin sırrına ineceğim; 100 yaşında gerçekten olağanüstü bir şeye ulaşacağım; 110 yaşında ise koyduğum her nokta, çektiğim her çizgi canlı olacak. Sonuna da yeni adını attı: resme delirmiş yaşlı adam.

Bu bir mütevazılık gösterisi değildir. Adam gerçekten yetmişinden sonra öğrenmeye devam ettiğine inanıyordu ve elindeki tek plan buydu.

1839'da, 79 yaşındayken, atölyesi yandı. Edo'da yangın olağandı; şehir ahşaptı ve neredeyse her nesilde büyük bir yangın geçiriyordu. Ama bu yangın onun ömrünün arşivini aldı: yıllarca biriktirdiği eskizler, tamamlanmamış işler, notlar. Bir sanatçının hafızası kâğıttadır ve o kâğıt kül oldu. Anlatılana göre yangından fırçasıyla çıktı. O sırada Edo baskı piyasasında yeni ve genç isimler yükseliyordu; yaşlı adam yavaş yavaş modanın dışına düşüyordu.

Bu son yıllarda yanında bir kişi vardı: kızı Ei, sanat adıyla Katsushika Ōi.

Ōi da ressamdı. Bir ressamla evlenmiş, anlatıya göre kocasının çizimlerini beğenmeyip alay etmiş, evlilik yürümemiş ve babasının evine dönmüştü. Baba kız, ünlü bir düzensizlik içinde yaşadılar; ikisi de temizlikle, yemek pişirmekle ilgilenmiyordu, dışarıdan yemek getirtip kapların arasında çalışıyorlardı. Ōi'nin kendi eserlerinden bugüne çok az sayıda iş kaldı, ama kalanlar dikkat çekicidir: özellikle gece sahnelerinde, fener ve mum ışığının karanlığı oyduğu, Japon resminde alışılmadık ölçüde cesur ışık gölge denemeleri yaptı. Sanat tarihçileri, babasının son dönem fırça resimlerinin bir kısmında onun elinin de olduğunu düşünüyor. Yaşlı adamın gözü ve eli zayıfladıkça, kızı hem bakıcısı hem asistanı hem de meslektaşı oldu.

Ve o yaşlı adam durmadı. 80'li yaşlarında, dört ayrı kez, Edo'dan çıkıp dağların içindeki Obuse kasabasına gitti. Onu oraya varlıklı bir tüccar ve kültür adamı olan Takai Kōzan çağırıyordu. Yaşı 80'i geçmiş bir insanın o mesafeyi yaya ve at sırtında defalarca aşması başlı başına bir olaydır. Obuse'de artık ucuz baskı yapmıyordu; tapınak tavanına ve şenlik arabalarının tavan panolarına doğrudan fırçayla resim yaptı. Bunlardan biri, bir tapınağın tavanına kanatlarını açmış devasa bir anka kuşudur; aşağıdan bakan kişinin, kuş nereye giderse gitsin gözlerinin kendisini takip ettiğini hissettiği bir tasarımdır. Bir diğeri, tavana yayılmış iki dalgadır. 30 yıl önce küçücük bir kâğıda sığdırdığı suyu, seksenlerinde tavana çıkardı.

Ölümünden birkaç ay öncesine, 1849'a tarihli işleri var: karın içinde yürüyen bir kaplan, Fuji'nin üstünden yükselen bir ejderha. İmzasında yaşını yazıyordu, hâlâ.

1849 yılının 18 Nisan'ında, Batı takvimiyle 10 Mayıs'ta, Edo'da öldü. 88 yaşındaydı. Yatağının başındaki tanıklığa göre son sözleri şuydu: gökyüzü bana 10 yıl daha verseydi. Sonra bir süre sustu ve ekledi: hatta 5 yıl daha verseydi, gerçek bir ressam olabilirdim. Geride bıraktığı veda şiiri de aynı hafiflikteydi: bir hayalet ateşi olup yaz tarlalarında keyifle dolaşmaktan söz ediyordu. Asakusa'daki bir tapınağın avlusuna gömüldü.

Hikâyenin ikinci hayatı ise ölümünden sonra başladı. 19. yüzyılın ikinci yarısında Japonya kapılarını açınca, Avrupa'ya yığınla Japon baskısı ve resimli kitap aktı. Paris'te bunlar bir çılgınlığa dönüştü. Hokusai'nin öğretim amaçlı çizim ciltleri, Batılı ressamların elinde bambaşka bir şeye, bir kompozisyon dersine dönüştü: kadrajı kesmek, boşluğu kullanmak, doğayı ideal değil ritim olarak görmek. Monet Giverny'deki evinin duvarlarını Japon baskılarıyla kapladı. Van Gogh, 1888'de kardeşine yazdığı mektupta o dalgayı anlatırken bunların pençe gibi olduğunu, kayığın onların içinde tutulduğunu ve insanın bunu hissettiğini söyler. Claude Debussy, denizi anlatan orkestra eserinin 1905'te basılan nota kapağına Büyük Dalga'dan bir kesit koydurttu; o baskıyı çalışma odasında tutuyordu.

Bugün o görüntü artık bir baskının adı değil; tişörtte, duvar resminde, kahve fincanında, ekran arka planında dolaşan evrensel bir işaret. 2024 yılında Japonya yeni banknotlarını tedavüle çıkardığında, 1.000 yenlik kâğıt paranın arka yüzüne o dalgayı bastı. Yani ülkenin cebinde günlük olarak dolaşan şey, bir zamanlar bir kâse erişte parasına satılan, borçtan kaçan yaşlı bir adamın çizdiği kâğıt oldu.

Ve bütün bunları yapan insanın kendi ölçüsüne göre bakarsak, tuhaf bir hesap çıkar ortaya. Ayna cilacısının evinde vâris sayılmayan çocuk, 33 yaşında atölyeden kovuldu. 60'ında adını "yeniden bir" yaptı. 68'inde felç geçirdi, aynı yıl karısını gömdü, birikimini torununun borçlarına verdi. 70'inde o dalgayı çizdi. 79'unda bütün arşivi yandı. 88'inde ölürken, hâlâ birkaç yıl daha isteyecek kadar işin başında olduğunu düşünüyordu.

Nöron Biyografi'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.