Berlin'de Zafer, Evinde Arka Kapı: Jesse Owens

Bölüm metni

1936'da Berlin'de yüz binlerce kişinin önünde dört altın madalya kazandı ve bir ırk teorisini stadyum pistinde yalanladı. Aynı yılın sonunda Amerika'ya döndüğünde koşma hakkı elinden alınmıştı; geçinmek için at yarışlarında bir atla yarışa girecekti. Kahramanlık madalyayı kazanmakla bitmiyor — asıl hikâye eve döndükten sonra başlıyor.

Alabama'nın kuzeyinde, Oakville adında birkaç haneden ibaret bir yerleşim var. 1913 yılının 12 Eylül'ünde, Henry Cleveland Owens ile Mary Emma Fitzgerald'ın onuncu çocuğu orada dünyaya geldi. Adını James Cleveland koydular. Ev halkı ona kısaca J.C. diyordu.

Owens ailesi ortakçıydı. Bu, kendi toprağın olmaması demekti. Başkasının tarlasını sürer, pamuğunu toplar, hasadın bir bölümünü toprak sahibine bırakırdın. Kalanla kışı çıkarmaya çalışırdın. Henry Owens'ın babası köle olarak doğmuştu. Kölelik hukuken bitmişti ama Alabama'nın pamuk tarlalarında hayatın dokusu pek değişmemişti: aynı toprak, aynı borç, aynı kapalı kapı.

Çocuk hastalıklıydı. Kışları göğsüne inen iltihaplarla, ateşle geçiyordu. Owens yıllar sonra, göğsünde büyüyen bir yumruyu annesinin mutfak bıçağıyla kendisinin çıkardığını anlatacaktı. Doktor yoktu, para yoktu, kasabaya gitmek yoktu. Anne bıçağı ateşte tuttu ve işi kendi gördü.

1922'de aile toparlanıp kuzeye gitti. Bu tek bir ailenin kararı değildi. Milyonlarca siyah Amerikalı, aynı yıllarda Güney'in tarlalarından kuzeyin fabrika kentlerine akıyordu. Tarih buna Büyük Göç diyor. Owens'lar Cleveland'a yerleşti; Ohio'nun sanayi kokan, dumanlı, buz gibi kışları olan şehrine. Henry Owens çelik ve inşaat işlerinde iş aradı, buldu, kaybetti, tekrar aradı. Mary Emma çocukları okula yazdırmakta kararlıydı.

Adı orada değişti. Sınıfta öğretmen adını sordu. Çocuk Alabama aksanıyla "J.C." dedi. Öğretmen "Jesse" diye anladı ve deftere öyle yazdı. Owens itiraz etmedi. Bir daha da düzeltilmedi. Dünyanın tanıyacağı isim, bir yanlış duymanın ürünüydü.

Cleveland'da çocukluk kısa sürdü. Okuldan çıkınca çalışıyordu: bir ayakkabı tamircisinde, bakkal siparişi taşıyarak, yük vagonlarına çuval istifleyerek. Antrenman için akşam saati kalmıyordu. Fairmount Ortaokulu'nun atletizm hocası Charles Riley bu sorunu fark ettiğinde çözümü basit koydu: madem öğleden sonrası dolu, sabah çalışırız. Owens okul açılmadan önce, güneş yeni doğarken pistteydi. Riley ona koşuyu bir güç meselesi gibi değil, bir hafiflik meselesi gibi öğretti. Yere sertçe basmayacaktın; yer sanki sıcakmış gibi, üstünde durmadan geçeceksin. Owens'ın olgunluk döneminde herkesin dikkatini çeken o tuhaf sükûnet, o gürültüsüz adım, o sabahlarda şekillendi.

Riley yalnız teknik vermedi. Çocuğun kahvaltı etmediğini görünce onu evine götürüp yedirdi. Bu ilişkiyi Owens ömrü boyunca ilk büyük borcu olarak andı.

1933'te, henüz lise son sınıftayken, Owens Chicago'daki ulusal lise şampiyonasına gitti. 100 yardayı 9,4 saniyede koşarak dünya rekoruna eşitledi. 220 yardada 20,7 saniyeyle ulusal rekoru kırdı. Uzun atlamada 7,56 metre atladı. Bunlar lise dereceleri değildi; bunlar o yıl dünyanın en iyi atletlerinin arasına giren dereceler.

Ülkenin bütün üniversiteleri onu istedi. Ohio State Üniversitesi'ni seçti; Cleveland'a yakındı, ailesine yakındı. Ama seçtiği okul ona burs vermedi. Amerika'nın en hızlı genç adamıydı ve öğrenimini ödemek için bir otelde asansör operatörü olarak çalıştı, geceleri başka işlerde çalıştı, ailesine para göndermeye devam etti.

Kampüsün kendi kuralları vardı. Owens ve diğer siyah sporcular yurtta kalamıyor, kampüs dışında oturuyorlardı. Takımla şehir dışına çıktıklarında beyaz takım arkadaşları otele giriyor, Owens ve arkadaşları başka yerde konaklıyordu. Yemek için ayrı lokantalar, servis için ayrı kapılar. Kürsüye çıkacak kadar hızlı, ama aynı salonda yemek yiyemeyecek kadar siyah.

Antrenörü Larry Snyder onun tekniğini inceltmeye başladı. Basına yansıyan lakabı "Buckeye Bombası"ydı; Ohio State'in simgesinden geliyordu. Bu lakabın çıktığı yıllarda Owens hâlâ, antrenmandan sonra üniformasını çıkarıp asansör düğmelerine basmaya gidiyordu.

Bu iki gerçek yan yana duruyordu ve bir araya gelmiyordu. Amerika onu izlemeyi seviyordu. Amerika onu ağırlamayı sevmiyordu. Yirmi bir yaşına geldiğinde, bu çelişkiyi bir Mayıs öğleden sonrasında dünyanın gözüne sokacaktı.

25 Mayıs 1935. Yer, Michigan'ın Ann Arbor kentindeki Ferry Field. Büyük On üniversite konferansının yıllık şampiyonası.

Owens o güne sakat girdi. Yarıştan birkaç gün önce, öğrenci yurdunda arkadaşlarıyla itişirken merdivenlerden düşmüş, sırtını incitmişti. Ann Arbor'a giderken arabada doğru dürüst oturamıyordu. Antrenörü Snyder onun yarışıp yarışmayacağını son âna kadar bilmiyordu. Owens pistte ısınmayı denedi, ağrının dayanılır olduğuna karar verdi ve tek bir şart koydu: her denemede tek hakkını kullanacaktı, ısınma turu, deneme atlayışı yoktu. Vücudunu idareli harcaması gerekiyordu.

Saat 15.15'te 100 yarda finali koşuldu. Derece 9,4 saniye. Dünya rekoruna eşit.

On dakika sonra, 15.25'te uzun atlama sırasına geldi. Bir kere koştu, bir kere bastı, bir kere atladı ve kuma indiğinde ölçüm 8,13 metreyi gösterdi. Tarihte hiç kimse 8 metre sınırını geçmemişti. Owens ilk denemesinde geçti ve ikinci hakkını kullanmaya gerek görmeden çukurdan çıktı. Bu rekor 25 yıl ayakta kaldı; 1960'ın Ağustos'unda Ralph Boston kırana kadar dünyanın hiçbir atleti oraya ulaşamadı.

15.34'te 220 yarda düz koşu vardı. 20,3 saniye. Yeni dünya rekoru. Pist o dönemde 220 yarda üzerinden ölçüldüğü için, derece aynı zamanda 200 metrenin de rekoru sayıldı.

Ve saat 16.00 civarında, günün son yarışı: 220 yarda alçak engelli. Engelli koşu Owens'ın uzmanlık alanı bile değildi. 22,6 saniyede bitirdi. 23 saniyenin altına inen ilk insan oldu. Bu derece de hem yarda hem metre mesafesinde rekor olarak kaydedildi.

Kırk beş dakika. Bir tek öğleden sonra. Üç dünya rekoru kırıldı, biri eşitlendi ve kayıtlara dört mesafede birden geçti. Sırtı ağrıyan, o sabah hâlâ yarışıp yarışmayacağı belli olmayan yirmi bir yaşında bir üniversite öğrencisi tarafından.

Spor tarihçileri o günü hâlâ bir tek kişinin tek bir günde başardığı en büyük iş olarak anıyor. Karşılaştırma yapmak zor, çünkü benzeri yok. Bir sporcunun kariyerinin tamamına yayılsa efsane sayılacak dört şey, kırk beş dakikaya sığdı.

O yaz Owens'ın hayatında ikinci bir şey daha oldu, gazetelerde daha az yer tuttu ama ömrünü belirledi. 5 Temmuz 1935'te Minnie Ruth Solomon ile evlendi. Onu Fairmount Ortaokulu'nda tanımıştı; o on beş, Ruth on üç yaşındaydı. İlk kızları Gloria 1932'de, daha evlenmeden doğmuştu. Marlene ve Beverly sonra gelecekti. Ruth Owens, kocasının bundan sonraki kırk beş yılında, hem zafer alaylarında hem iflas mahkemesinde yanında duracaktı.

Ferry Field'ın hemen ardından bir tartışma başladı ve Owens'ı ortasına aldı. 1936 Olimpiyat Oyunları Berlin'e verilmişti. Almanya'nın yönetimi 1933'te değişmiş, ırkçı yasalar yürürlüğe girmiş, Yahudi sporcular kulüplerden çıkarılmıştı. Amerika'da bir boykot kampanyası yürüdü; siyah hakları örgütleri ve birçok gazete, Amerikan takımının Berlin'e gitmemesini istedi. Owens'ın kendisi de bir noktada, azınlıklara ayrımcılık yapan bir ülkede yarışılmaması gerektiğini söyledi. Ama Amerikan Olimpiyat Komitesi'nin başındaki Avery Brundage katılımdan yanaydı ve tartışmayı o taraf kazandı. Amerika gitti. Owens da gitti.

Böylece, kendi ülkesinde arka kapıdan girmeye zorlanan bir genç adam, ırk teorisini devlet politikası yapmış bir ülkenin stadyumuna, dünyanın gözü önünde yarışmaya gitti.

Berlin'in Olimpiyat Stadyumu o yaz açıldığında dünyanın gördüğü en büyük spor tesislerinden biriydi. Yüz binden fazla seyirci alıyordu. Tribünler bayraklarla, koridorlar üniformalarla doluydu. Oyunların tamamı bir gösteri olarak tasarlanmıştı: rejim, kendisini çağdaş, düzenli, güçlü ve üstün göstermek istiyordu. Yarışlar filme çekildi, radyodan yayınlandı, dünyaya servis edildi.

3 Ağustos 1936, 100 metre finali. Owens 10,3 saniyeyle birinci geldi ve olimpiyat rekorunu eşitledi. İkinci sırada bir başka Amerikalı, Ralph Metcalfe vardı; üçüncü Hollandalı Tinus Osendarp.

4 Ağustos, uzun atlama. Gün Owens için kötü başladı. Elemede ilk iki hakkını yaktı; birinde ısınma amaçlı koştuğu turun deneme sayılması, diğerinde tahtayı geçmesi. Üçüncü ve son hakkında finale kalmak zorundaydı. Basma tahtasının belirgin biçimde gerisinden sıçradı, mesafeden feda etti ama geçerli bir atlayış yaptı ve finale kaldı. Finalde 8,06 metreyle altın madalyayı aldı; kendi dünya rekorunun birkaç santim gerisinde. İkinci, Alman atlet Carl Ludwig Long oldu; herkesin bildiği adıyla Luz Long, 7,87 metre.

Long'un yarıştan önce Owens'a teknik tavsiye verdiği, hatta tahtanın gerisinden sıçramasını önerdiği anlatısı yıllar içinde efsaneleşti. Owens bunu kendi anlatımlarında uzun süre böyle aktardı; sonraki yıllarda ise ikisinin ancak yarışma bittikten sonra tanıştığını söyledi ve tarihçiler bugün hikâyenin bu ayrıntısına ihtiyatla yaklaşıyor. Ama tartışmasız olan bir şey var: son atlayış bittiğinde, ırk hiyerarşisini devlet doktrini yapmış bir ülkenin stadyumunda, Alman atlet gidip siyah Amerikalı rakibinin koluna girdi ve kalabalığın önünde onunla birlikte yürüdü. O görüntü kaydedildi. Kimin ne söylediğinden bağımsız olarak, o yürüyüşün kendisi bir cümleydi.

5 Ağustos, 200 metre. Owens 20,7 saniyeyle kazandı ve olimpiyat rekorunu kırdı. İkinci sırada bir başka Amerikalı vardı: Mack Robinson. Kardeşi Jackie, on bir yıl sonra Amerikan beyzbolunun ırk ayrımını kıracaktı.

9 Ağustos, 4 kere 100 metre bayrak. Amerikan takımı 39,8 saniyeyle dünya rekoru kırarak birinci oldu. Owens ilk etabı koştu; sonra Metcalfe, Foy Draper ve Frank Wykoff. Ama bu madalyanın gölgeli bir tarafı vardı. Takımın asıl kadrosunda Marty Glickman ve Sam Stoller vardı. İkisi de Amerikan atletizm takımının tek Yahudi sporcularıydı ve yarıştan hemen önce kadro dışı bırakıldılar; yerlerine Owens ve Metcalfe kondu. Değişikliğin gerekçesi hiçbir zaman tatmin edici biçimde açıklanmadı. Anlatıldığına göre Owens itiraz etti, kendi payına düşen yeri istemedi; antrenörü kararı tekrarlayınca koştu. Glickman ömrünün sonuna kadar o günden söz etti.

Dört yarış, dört altın. Rejimin üstünlük iddiasını en görünür sahnede, en yalın biçimde yanlışlayan bir dizi sonuç.

Peki o meşhur hikâye? Hitler'in Owens'ın elini sıkmayı reddettiği anlatısı? Belgeler daha karışık bir tablo çiziyor. Oyunların ilk gününde Hitler kazananlardan bazılarını locasına çağırıp tebrik etmiş, ardından Uluslararası Olimpiyat Komitesi başkanı Henri de Baillet-Latour devreye girip ya hepsini tebrik etmesi ya da hiçbirini tebrik etmemesi gerektiğini bildirmişti. Hitler ikincisini seçti ve sonraki günlerde madalya törenlerinde kimseyi resmen kabul etmedi. Yani ortada Owens'a özel bir sahne yoktu; kural herkes için değişmişti. Owens'ın kendisi de bu konuda dönemin abartısına katılmadı. Berlin'de kendisine kötü davranılmadığını, tribünlerin onu alkışladığını, otelde takım arkadaşlarıyla aynı katta kaldığını, aynı otobüse bindiğini söyledi. Bunu söylerken sesindeki tuhaflığı fark etmemek zor: bir Amerikalı, Berlin'de eşit muamele gördüğünü anlatıyordu.

Luz Long'un hikâyesi orada bitmedi. Savaş çıktı, Long Alman ordusuna alındı ve 1943 yazında Sicilya'daki çıkarma muharebelerinde aldığı yaralarla hayatını kaybetti. Owens onun ailesiyle temasını sürdürdü; yıllar sonra Almanya'ya gittiğinde Long'un oğluyla tanıştı. Berlin'de kumun kenarında başlayan bir şey, iki ülkenin birbirini yıkmasından sağ çıktı.

Owens 22 yaşındaydı ve gemiyle Amerika'ya dönüyordu. Dünyanın en ünlü sporcusuydu. Önündeki hayatın açılacağını düşünmek için her sebebi vardı.

New York onu bir kahraman gibi karşıladı. Belediye Başkanı Fiorello La Guardia limanda hazırdı. Broadway'de, kahramanlar için ayrılmış o meşhur güzergâhta konfeti yağmuru altında açık arabayla geçti. Kaldırımlar doluydu. Fotoğraflar ertesi gün bütün ülkenin gazetelerindeydi.

Aynı gün, aynı şehirde, kendi onuruna düzenlenen resepsiyon Waldorf Astoria'daydı. Owens otelin ana kapısından içeri alınmadı. Salona çıkmak için yük asansörünü kullandı.

Bu iki sahne arasında birkaç saat vardı. Biri Amerika'nın ona ne kadar minnettar olduğunu gösteriyordu, diğeri ona nerede durması gerektiğini hatırlatıyordu. Owens'ın hayatının geri kalanını anlamak için o yük asansörünü akılda tutmak gerekiyor.

Aynı sonbaharda konuşma yapmak için çıktığı bir kürsüde, o günlerin en çok alıntılanan cümlesini kurdu. Hitler'in kendisini görmezden gelmediğini, asıl kendi başkanının görmezden geldiğini söyledi; başkanın ona bir telgraf bile göndermediğini ekledi. Franklin Roosevelt onu Beyaz Saray'a hiç çağırmadı. Dört altın madalyalı bir olimpiyat şampiyonu, ülkesinin en yüksek makamından tek satır tebrik almadı.

Madalyaların ardından gelmesi beklenen ticari teklifler de gelmedi. Gelen tek şey bir ceza oldu. Oyunlardan hemen sonra Amerikan Olimpiyat yönetimi sporcuları Avrupa'da bir gösteri turnesine çıkardı; şehir şehir yarışlar, kapalı gişe stadyumlar, komitenin kasasına akan gelir, sporcuya sıfır. Owens turnenin İsveç ayağında devam etmeyi reddetti; yorgundu ve Amerika'da kendisini bekleyen ticari fırsatları değerlendirmek istiyordu. Avery Brundage'ın yönetimindeki federasyon onun amatör statüsünü kaldırdı. Karar, 22 yaşındaki bir atletin yarışma kariyerini o gün bitirdi. Bir daha hiçbir resmî yarışta koşmadı.

Bekledi. Reklam anlaşmaları imzalanmadı, kapılar açılmadı. Kalan tek sermayesi adıydı ve o adı satmanın yollarını aramak zorundaydı.

1936 seçimlerinde Cumhuriyetçi aday Alf Landon'ın kampanyasında konuştu; siyah seçmene ulaşmak isteyen partiden ücret aldı. Landon kaybetti.

Aralık 1936'da Havana'daydı. Meydanda ona 40 yardalık avans verildi ve karşısına Julio McCaw adında bir yarış atı çıkarıldı. Silah patladı, Owens koştu, atı geçti ve 2 bin dolar aldı. Bu, bir sonraki on yıl boyunca defalarca tekrarlayacağı bir gösterinin ilkiydi. Atlarla, motosikletlerle, otomobillerle, kamyonlarla yarıştı. Yıllar sonra bu dönemi soranlara verdiği cevap kayıtlara geçti: bunun bir olimpiyat şampiyonu için aşağılayıcı olduğunu söyleyenler var, peki ne yapmalıydım; dört altın madalyam vardı ama dört altın madalyayı yiyemezsin.

Girdiği işler ardı ardına battı. Bir kuru temizleme zinciri kurdu, tutmadı. 1939'da, Berlin'den üç yıl sonra, borçları altında iflas etti. Benzin istasyonunda pompacılık yaptı. Bir çocuk parkında temizlik görevlisi olarak çalıştı. 1942'de Detroit'e gidip Ford fabrikasında siyah işçilerle ilgilenen bir personel biriminde çalışmaya başladı; savaş bitene kadar orada kaldı. 1946'da Abe Saperstein ile birlikte Batı Yakası siyah beyzbol ligini kurmaya girişti, Portland takımının sahibi oldu; lig iki ay dayanabildi.

En ağır darbe 1966'da geldi. Vergi kaçırmaktan yargılandı ve mahkûm oldu. Ülkesinin gururla gösterdiği isim, aynı ülkenin mahkeme salonunda sanık sandalyesindeydi.

Bütün bu yıllar boyunca Owens'ın elinde tek bir şey işledi: konuşmak. İyi bir hatipti. Sesi sakin, tempoyu bilen, salonu tutan bir konuşmacıydı. Kurumlar onu davet etmeye başladı; sonra şirketler, sonra devlet.

1955'te Başkan Dwight Eisenhower onu iyi niyet elçisi olarak görevlendirdi. Owens Hindistan'a, Filipinler'e, Malaya'ya gitti. Salonlarda gençlerle konuştu, pistlerde çocuklara start çalıştırdı, Amerika'yı anlattı. Bu görev sonraki yirmi yıl boyunca farklı yönetimler altında sürdü. Gençliğinde arka kapıdan sokulan adam, orta yaşında ülkesinin yüzü olarak yollara çıkıyordu.

Bu ikili konum onu bazı dönemlerde zor yerlere düşürdü. 1968 Mexico City Olimpiyatları'nda Tommie Smith ve John Carlos kürsüde yumruklarını kaldırdığında Owens ilk tepkisinde onların karşısında durdu; sporun siyasetten uzak tutulması gerektiğini savundu ve iki atleti ikna etmeye çalıştı. Bu tavır, kendisinden otuz yıl sonra gelen kuşağın gözünde onu sistemin yanına yerleştirdi. Ama Owens düşüncesini kapatmadı. 1972'de yayımlanan kitabında pozisyonunu açıkça gözden geçirdi; siyah Amerikalıların durumu söz konusu olduğunda kelimenin en iyi anlamıyla mücadeleciliğin tek cevap olduğunu yazdı. Elli dokuz yaşında, kamuoyu önünde fikir değiştirmeyi göze aldı.

Aynı yıl Ohio State Üniversitesi ona fahri doktora verdi. Kırk yıl önce burs vermeyi reddeden, yurduna almayan kurum, cübbeyi giydirdi.

Sonra, 5 Ağustos 1976'da, Başkan Gerald Ford onu Beyaz Saray'ın bahçesine çağırdı ve Amerika'nın bir sivile verebileceği en yüksek nişan olan Başkanlık Özgürlük Madalyası'nı taktı. Tarihe bakmak gerekiyor: 5 Ağustos 1936'da Berlin'de 200 metreyi kazanmıştı. Beyaz Saray'ın kapısı ona tam kırk yıl sonra, günü gününe açıldı. Telgraf gelmemişti; madalya, kırk yıl gecikmeyle geldi. 1979'da Başkan Jimmy Carter ona Yaşayan Efsane Ödülü'nü verdi.

Owens 32 yaşında sigaraya başlamıştı ve günde bir paketi otuz beş yıl boyunca hiç bırakmadı. 1979'un Aralık ayında akciğer kanseri teşhisi kondu; hastalık hızlı ve tedaviye dirençliydi. 31 Mart 1980'de Arizona'nın Tucson kentinde, ailesinin yanında, 66 yaşında öldü. Chicago'daki Oak Woods Mezarlığı'na gömüldü. Başkan Carter'ın yaptığı taziye açıklamasında, hiçbir sporcunun insanın tiranlığa, yoksulluğa ve ırkçı bağnazlığa karşı verdiği mücadeleyi onun kadar iyi simgelemediği söyleniyordu.

Ölümünden sonra gelenler devam etti. 1984'te Berlin, olimpiyat stadyumunun yakınındaki bir caddeye onun adını verdi; kendisini alkışlayan tribünlerin hemen yanına. 1990'da Amerikan Kongresi ona ölümünden sonra Kongre Altın Madalyası'nı verdi; madalyayı eşi Ruth aldı. Ohio State kendi atletizm stadyumuna onun adını yazdı.

Geriye ne kaldı, sorusunun iki cevabı var ve ikisi de doğru.

Birincisi rakamlarda. 8,13 metre, bir insanın kum çukurunda çizdiği bir sınır olarak 25 yıl kimseye yenilmedi. Kırk beş dakikanın rekoru hiç kırılmadı, çünkü kimse bir daha o kadarını bir öğleden sonraya sığdırmayı denemedi bile. Dört altın madalya, bir olimpiyat atletizminde uzun süre aşılamayan bir eşik oldu.

İkincisi ve daha kalıcı olanı, bir çelişkinin görünür hale gelmesi. 1936 yazında Amerika, ırkçı bir devlete karşı kazandığı zaferi bir siyah sporcunun bacaklarına borçlu olduğunu fark etti ve bu sporcuyu Broadway'de konfetiyle karşıladıktan birkaç saat sonra otelin yük asansörüne bindirdi. Owens hayatının geri kalanında bu çelişkinin içinde yaşadı; ne onu inkâr etti ne de ondan bir kariyer yaptı. Kürsüde kazandı, sahnede anlattı, mahkemede hesap verdi, seksen yaşını görmeden gitti.

Onu bir slogana çevirmek kolay. Zor olan, o iki görüntüyü aynı karede tutmak: Berlin'de bayrağın çekildiği direk ve New York'ta kapanan asansör kapısı. Jesse Owens'ın hikâyesi, birinin diğerini silmediğini gösteriyor. Kazanmak, girmene izin verilmesi anlamına gelmiyor. İzin, kırk yıl sonra bir bahçe töreninde geldi ve o gün, madalyayı takan da alan da bunun gecikmiş olduğunu biliyordu.

Nöron Biyografi'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.