Kürk Mantolu Madonna: Yetmiş Yıl Sonra Dönen Roman

Bölüm metni

Bir yazar öldürüldü, adı yıllarca fısıltıyla anıldı, romanı raflarda tozlandı. Sonra hiç kimsenin beklemediği bir anda, o ince kitap bir ülkenin elinde dolaşmaya başladı. Peki Kürk Mantolu Madonna yetmiş yıl boyunca nerede bekliyordu?

1928 yılının Kasım ayında, Millî Eğitim Bakanlığı'nın açtığı sınavı kazanmış 21 yaşında bir öğretmen, Almanya'ya doğru yola çıktı. Adı Sabahattin Ali'ydi. 1907'de, bugün Bulgaristan sınırları içinde kalan Eğridere'de, subay bir babanın oğlu olarak doğmuştu. Çocukluğu garnizon garnizon dolaşarak geçmiş, İstanbul'daki Muallim Mektebi'ni 1926'da bitirmiş, ilk görev yeri olan Yozgat'ta bir taşra kasabasının tozunu yutmuştu. Devlet onu Almanca öğrenip dönmesi, ülkeye yabancı dil bilen bir öğretmen kazandırması için gönderiyordu. Ondan beklenen buydu. Onun oradan getireceği şey ise bambaşka olacaktı.

Berlin'de yalnızca 15 gün kaldı, sonra Potsdam'a yerleşti. Dili öğrenmek için önce yaşlı bir kadının evine pansiyoner olarak girdi; sabahları kahvaltı sofrasında, akşamları oturma odasında, gündelik Almancayı bir ders kitabından değil bir insanın ağzından öğrendi. Ardından yabancılara Almanca öğreten bir enstitünün kurslarına devam etti. Ama asıl eğitimi kitaplardaydı. Turgenyev'i, Gorki'yi, Kleist'ı, Hoffmann'ı, Thomas Mann'ı Almanca okudu. Poe'yu, Maupassant'ı okudu. Türkiye'de kendisine ulaşması yıllar alacak bir edebiyat dünyasının içine, hiçbir aracı olmadan, doğrudan girdi.

Ve o yıllarda Berlin, Avrupa'nın en tuhaf, en canlı, en kırılgan şehriydi. Savaşı kaybetmiş bir imparatorluğun küllerinden kurulmuş genç cumhuriyet, korkunç enflasyon yıllarını yeni geride bırakmıştı. Şehir bir tür ateşli iyileşme dönemindeydi: kabareler, gece kulüpleri, resim sergileri, ucuz pansiyonlar, her dilden mülteci ve öğrenci. Sokakta ekonomi profesörüyle işsiz bir tornacı aynı kuyrukta bekleyebiliyordu. Kadınlar tek başına lokantaya girip yemek yiyor, tek başına içki içiyor, tek başına ev tutuyordu; bunu tuhaf bulan biri varsa o kişi genellikle yabancıydı. Anadolu'dan gelmiş, taşra mekteplerinde okumuş genç bir adam için bu, yalnızca yeni bir şehir değil, insan ilişkilerinin bambaşka kurallarla işlediği yeni bir gezegendi.

1929'da New York borsası çöktüğünde dalga birkaç ay içinde Almanya'ya vurdu. Sabahattin Ali'nin gördüğü Berlin, parlaklığının hemen ardından işsizlik kuyruklarının uzadığı, sokak kavgalarının sıklaştığı, kabare ışıklarının altında bir gerilimin biriktiği Berlin'di. O şehir daha sonra ne hâle gelecekse, onun tanıklığı tam da öncesine denk düşüyordu.

1930 baharında Türkiye'ye döndü. Elinde bir diploma yoktu, bir yaşantı vardı. Aydın'da, sonra Konya'da Almanca öğretmenliğine başladı. Öğrencilerine Almanca öğretti; kendisinin Almanya'da öğrendiği şeyi ise kimseye anlatmadı. Anlatacak yeri yoktu henüz.

O yaşantı, kâğıda dökülmek için tam 10 yıl bekleyecekti. Ve kâğıda döküldüğünde, Türk edebiyatının en çok okunan romanı olacaktı.

Sabahattin Ali'nin dönüşünden iki yıl sonra hayatı ilk kez ikiye bölündü. Konya'da öğretmenlik yaparken yazdığı "Memleketten Haber" adlı şiirin, dost meclislerinde okunan bir metnin, Mustafa Kemal'i ima yoluyla aşağıladığı gerekçesiyle 22 Aralık 1932'de tutuklandı. Konya ve Sinop cezaevlerinde yattı. Cumhuriyetin 10. yıl dönümü için çıkarılan af yasasıyla 1933'te serbest kaldı. Ama serbest kalmak yetmedi: göreve dönebilmesi için, dönemin bakanı Hikmet Bayur eski düşüncelerinden vazgeçtiğini ispat etmesini istedi. Sabahattin Ali, 15 Ocak 1934'te Varlık dergisinde "Benim Aşkım" şiirini yayımladı; bağlılığını yazıyla kanıtlamak zorunda kaldı. Bir yazarın kalemiyle kendini aklamak durumunda bırakılması, hayatının geri kalanına sinen bir gölge oldu.

Sonraki yıllar dıştan bakınca düzenli görünür. 1935'te Aliye Hanım'la evlendi, bir kızları oldu. Bakanlıkta, konservatuvarda, yayın işlerinde çalıştı. 1937'de Kuyucaklı Yusuf, 1940'ta İçimizdeki Şeytan yayımlandı. Türk romanının Anadolu'yu süsleyerek değil olduğu gibi anlattığı ilk güçlü örneklerini verdi. Ama İkinci Dünya Savaşı çıkınca, Türkiye savaşa girmemesine rağmen seferberlik ilân etti ve Sabahattin Ali yeniden askere alındı.

Kürk Mantolu Madonna işte orada, bir çadırda yazıldı. Geceleri, herkes uyuduktan sonra. Attan düşüp bileğini kırdığı, arkadaşlarının şişliği indirmek için teneke kaplarda sıcak su getirdiği bir dönemde yazmayı sürdürdü. Roman 18 Aralık 1940 ile 8 Şubat 1941 arasında Hakikat gazetesinde, "Büyük Hikâye" başlığıyla tefrika edildi. Yani Türkiye'nin en çok okunan aşk romanı, gazete sayfalarında, günü gününe, bir asker çadırında üretildi.

Anlattığı hikâye şuydu. Ankara'da işsiz bir genç, bir tanıdığı sayesinde bir şirkette iş bulur. Orada Raif Efendi diye bir Almanca mütercimiyle aynı odayı paylaşır. Raif Efendi silik, sessiz, itirazsız bir adamdır; şirkette alay konusudur, evinde bile fazlalık gibi durur. Hastalanıp yatağa düştüğünde genç adam onu ziyaret eder ve siyah kaplı bir defterle karşılaşır. Defter açıldığında roman, 1920'lerin Berlin'ine geçer.

Genç Raif, babası tarafından sabunculuğu öğrenmesi için Berlin'e gönderilmiştir. Ticareti öğrenmez; şehri dolaşır, sergilere girer. Bir sergide bir kadının otoportresi karşısında donup kalır. Tabloyu, Andrea del Sarto'nun Madonna delle Arpie tablosundaki Meryem figürüne benzetir; kendi kendine ona Kürk Mantolu Madonna adını takar. Günlerce aynı salona döner, aynı tablonun önünde durur. Sonunda tablonun sahibiyle tanışır: Atlantik adlı bir gece kulübünde keman çalıp şarkı söyleyerek geçinen ressam Maria Puder'le.

Romanı yazıldığı dönemde alışılmadık kılan şey, bu tanışmadan sonra olanlardı. Sabahattin Ali, bir aşk hikâyesinde beklenen rolleri baştan sona ters çevirdi. Erkek edilgen, ürkek, konuşamayan taraftır; kadın ise kararı veren, sınırı çizen, ilişkinin şartlarını belirleyen taraf. Maria Puder peşinden koşulmayı, kendisine bir ödül gibi davranılmasını açıkça reddeder; eşitlik ister, arkadaşlık ister, sahiplenilmeyi istemez. Berlin'in soğuk aylarında, kulüp çıkışlarında, ucuz odalarda geçen bir yakınlık kurulur. Ardından Raif'in babası ölür, para kesilir ve genç adam Türkiye'ye dönmek zorunda kalır. Beklediği mektup gelmez. Sessizlik yıllara yayılır. Yıllar sonra öğrendiği şey, o sessizliğin sebebinin kayıtsızlık olmadığıdır; ama öğrendiğinde artık yapabileceği hiçbir şey kalmamıştır. Defterin kapağı kapandığında genç anlatıcı, yıllardır yanında oturduğu adamın aslında kim olduğunu anlamıştır. Romanın asıl meselesi de budur: insanların birbirini görmemesi, bir insanın içinde koca bir hayat taşırken dışarıdan bir mobilya gibi durabilmesi.

Kitap olarak 1943'te Remzi Kitabevi'nden çıktı. İlk ciddi karşılığı Bursa Cezaevi'nden geldi. Nâzım Hikmet, Mayıs 1943'te yazdığı mektupta kitabı hem sevdiğini hem de ona kızdığını söyledi; birinci bölümü harika buluyor, romanın o damardan devam etmemesine öfkeleniyordu. Yani ilk büyük eleştiri bile, sonradan kitabı efsaneleştirecek olan aşk hikâyesinden çok, onun terk ettiği yola üzülüyordu.

Sonrası hızlı karardı. Savaş bitiminde Sabahattin Ali, Aziz Nesin ve Rıfat Ilgaz'la birlikte 1946'da Marko Paşa adlı mizah gazetesini çıkardı. Gazete o güne dek görülmemiş satış rakamlarına ulaştı ve tam da bu yüzden hedef oldu. Kapatıldı, adı değiştirilerek yeniden çıkarıldı, yine kapatıldı. Davalar, tutuklamalar, kapı kapı iş arayışı. Yazıları yüzünden hapis yattı, çıktığında öğretmenliğe dönemedi, pasaport başvurusu reddedildi. Ülkede çalışamıyor, ülkeden çıkamıyordu.

1948 baharında Sabahattin Ali ülkeyi kaçak yoldan terk etmeye karar verdi. Bulgaristan sınırına götürmesi için Ali Ertekin adlı bir kaçakçıyla anlaştı. 2 Nisan 1948'de, Kırklareli yakınlarında, sınırı geçmeye çalışırken bu adam tarafından başına vurularak öldürüldü. Cesedi ancak 16 Haziran 1948'de Istranca ormanlarında bulundu; o kadar bozulmuştu ki kimliği güçlükle saptandı. Ali Ertekin cinayeti itiraf etti. 15 Ekim 1950'de, "millî hisleri tahrik edildiği" gerekçesiyle indirime gidilerek 4 yıl hapis cezası aldı ve kısa süre sonra çıkan bir aftan yararlanarak tahliye edildi.

Bu dosya hiçbir zaman kapanmadı. Yazarın yakın çevresi, öldürülmesinin sınırda değil, Kırklareli'nde sorgu sırasında gerçekleştiğini, kaçakçının bir örtü olarak kullanıldığını savundu; bu iddia mahkemede kanıtlanmadı, resmî kayıt sınırdaki cinayet olarak kaldı. Aradan 70 yılı aşkın süre geçtikten sonra Meclis'e cinayetin araştırılması için önerge verildi. Bugün elimizde kesin olarak şu var: 41 yaşında bir yazar, ülkesinden çıkmaya çalışırken bir orman yolunda öldürüldü ve sorumluluğun tam olarak kimde olduğu hiçbir zaman tatmin edici biçimde ortaya konmadı.

Ölümünden sonra kitapları uzun yıllar dolaşımdan çekildi. Ailesi hem yasla hem yoklukla baş etti. Türkiye'nin edebiyat tarihinde onun adı, uzunca bir süre, esas olarak Kuyucaklı Yusuf'un ve Anadolu hikâyelerinin yazarı olarak geçti. Kürk Mantolu Madonna, yazarının en az konuşulan kitabıydı: fazla romantik bulunuyor, toplumcu edebiyatın ölçütlerine uymuyor, bir gençlik kitabı sayılıyordu.

Dönüş yavaş oldu, sonra birdenbire. Kitap 1983'ten itibaren Yapı Kredi Yayınları'ndan çıkmaya başladı. 1990'lardan itibaren satışları istikrarlı biçimde tırmandı; ucuz fiyatlandırma ve geniş dağıtım sayesinde kitapçı raflarının ötesine, market zincirlerine kadar girdi. Asıl patlama ise 2013 civarında geldi ve bu kez itici güç edebiyat çevreleri değil, sosyal medyaydı. Instagram'da kitap fotoğraflamanın bir estetik alışkanlığa dönüştüğü yıllarda Kürk Mantolu Madonna, kahve fincanının ve kurutulmuş çiçeğin yanındaki değişmez nesne oldu. Gençler romanın kapağını değil cümlelerini paylaştı; Maria Puder'in adına makyaj videoları çekildi; kitabı okumuş olmak bir kimlik işareti hâline geldi. Yapı Kredi Yayınları 2020'de romanın 100. baskısını yaptığını ve 2 milyon 368 bin 734 okura ulaştığını duyurdu.

Yani 1943'te bir gazete tefrikasından kitaba dönüşen, kendi döneminde ne büyük bir tartışma ne de büyük bir satış yaratan bu ince roman, yaklaşık 70 yıl sonra Türkiye'nin en çok okunan kitabı oldu. Yazarın onu yazarken bildiği tek şey, çadırda kırık bir bilekle geceyi geçirmek zorunda olduğuydu.

Dönüş yalnızca Türkiye'yle sınırlı kalmadı. 2016'da Maureen Freely ve Alexander Dawe'un çevirisiyle Madonna in a Fur Coat adıyla Penguin Classics dizisinden yayımlandı; Sabahattin Ali, bu diziye girmiş çok az sayıdaki Türk yazardan biri oldu. 2025'te kitap İngiltere'de, büyük ölçüde sosyal medyadaki görünürlüğü sayesinde, 30 bin dolayında satışa ulaşarak birçok yerleşik klasiği geride bıraktı.

Bir tarih daha var. Türk telif hukukunda koruma süresi yazarın ölümünden 70 yıl sonra sona erer. Sabahattin Ali 1948'de öldürüldüğü için eserleri 1 Ocak 2019'da kamu malı oldu. İlk 10 gün içinde 7 ayrı yayınevi Sabahattin Ali kitapları yayımladı. Kızı Filiz Ali bu durumdan duyduğu rahatsızlığı dile getirdi; babası öldürülmüş, kitapları yıllarca dolaşımdan uzak tutulmuş bir yazarın mîrasının bu şekilde serbest bırakılmasını âdil bulmadığını söyledi. Tartışma bugün de sürüyor.

Geriye şu kalıyor. Kürk Mantolu Madonna, kimsenin fark etmediği bir adamın romanıdır; herkesin yanından geçip gittiği, adını doğru dürüst bilmediği, öldüğünde masasını iki günde boşalttıkları bir adamın. Onu yazan kişi de bir bakıma öyle bitti: sınırda, tanıksız, 2,5 ay boyunca kimsenin aramadığı bir ormanda. Aradaki fark şu ki Raif Efendi'nin defterini yalnızca bir kişi okudu; Sabahattin Ali'ninkini milyonlarca kişi okudu. Bugün o kitabı en çok satın alanlar, yazarın Potsdam'da yaşlı bir kadının evinde Almanca öğrendiği yaştaki insanlar.

Nöron Edebiyat'ta bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.