Tutunamayanlar: Ödül Aldı, Kimse Okumadı

Bölüm metni

Bir roman düşünün: ülkenin en büyük roman yarışmasını kazanıyor, ama hiçbir yayıncı basmaya yanaşmıyor. Sonunda basıldığında da neredeyse kimse okumuyor, yazarı kırk üç yaşında ölürken kitabı çoktan unutulmuş sayılıyor. Bugün o kitabı okumak, bütün bir kuşağın parolası.

1934 yılının 12 Ekim'inde, Kastamonu'nun İnebolu ilçesinde bir çocuk doğdu. Adını Oğuz koydular. Babası Cemil Atay hâkimdi, sonra milletvekili oldu; devletin içinden gelen, devletin diliyle konuşan bir adamdı. Oğlu da o dilin içinde büyüdü. Ankara'da okudu, 1951'de Ankara Maarif Koleji'ni bitirdi, sonra İstanbul'a gitti. 1957'de İstanbul Teknik Üniversitesi İnşaat Fakültesi'nden mezun oldu. Yani mesleği belliydi: inşaat mühendisi. Hesap yapan, yük dağılımı düşünen, bir yapının ayakta kalıp kalmayacağını sayılarla önceden bilen adam.

Askerliğini yaptı, döndü. Kadıköy'de bir iskele inşaatında kontrol mühendisi olarak çalıştı. Beton döküldü, kazıklar çakıldı, bir yapı yükseldi ve ayakta kaldı. Sonra öğretmenliğe geçti; İstanbul Devlet Mühendislik ve Mimarlık Akademisi'nde ders vermeye başladı, topografya anlattı, ders notları hazırladı, sınav kâğıdı okudu. 1975'te doçent oldu. Otuzlu yaşlarının ortasına geldiğinde hayatı, dışarıdan bakan herkesin gıpta edeceği bir düzene oturmuştu. İyi bir aileden geliyordu, iyi bir okul bitirmişti, saygın bir mesleği ve akademik bir kariyeri vardı. Tutunmuştu.

Ve tam da bu noktada, hayatının geri kalanını belirleyecek olan cümleyi kurmaya başladı.

Oğuz Atay 1969'un sonlarına doğru bir roman yazmaya oturdu. Gündüzleri mühendisti, geceleri başka bir şey. 25 Nisan 1970'te günlük tutmaya başladı ve o günlüğe yıllarca, ölümünden yaklaşık bir yıl öncesine kadar yazdı. O defterlerde bir mühendisin değil, kendi kendisiyle didişen, yazdığından emin olamayan, sonra birden emin olan, sonra yine çöken birinin sesi var.

Yazdığı şey, ilk bakışta bir kayıp arkadaş hikâyesiydi. Turgut Özben adında, mesleği olan, eşi ve çocukları olan, evi ve düzeni olan bir mühendis, bir gün eski arkadaşı Selim Işık'ın intihar ettiğini öğrenir. Selim öldüğünde geride bir açıklama bırakmamıştır; bıraktığı şey daha rahatsız edicidir, dağınık kâğıtlar, yarım kalmış yazılar, tanıdıkları, borçları, susmuş bir hayat. Turgut, arkadaşının neden öldüğünü anlamak için onun izini sürmeye başlar. Selim'i tanıyan insanları tek tek bulur, konuşturur, her birinden Selim'in başka bir parçasını alır. Ama roman ilerledikçe iş tersine döner. Turgut, Selim'i araştırdıkça kendi hayatının dikişleri sökülür. Aradığı ölü adamın, aslında kendisinin bastırdığı yanı olduğunu fark eder. Kitabın sonunda arayan kişi kaybolur.

Atay'ın bu romana koyduğu şey, kayıp bir arkadaşın portresinden çok, bir kelimenin icadıydı: tutunamayan. Hayatın basamaklarına tutunamayan, memuriyete, eve, evliliğe, sofra sohbetine, "adam olmaya" tutunamayan insan. Türkçede o tarihe kadar bu insanı tam olarak karşılayan bir kelime yoktu; Atay bir tane yaptı ve o kelime, kitabından çok daha hızlı yayıldı.

Romanı yazarken yanında Sevin Seydi vardı. Kitabı ona ithaf etti. Seydi yazılma sürecine bizzat tanık oldu ve daha Atay hayattayken metni İngilizceye çevirmeye başladı; bu ayrıntı, ilerideki hikâyenin en tuhaf halkalarından biri olacaktı.

Roman 1970 ile 1971 arasında tamamlandı. 700 sayfayı aşan bir el yazması. Bir mühendisin hesap yapmayı bildiği ama hayatı hesaplayamadığını anlattığı, kendi mesleğinin diline ihanet eden bir kitap. Atay şimdi onu yayımlatmak zorundaydı.

Türkiye Radyo Televizyon Kurumu 1970'te bir sanat ödülleri yarışması düzenledi. Roman dalına gelen dosyalar arasında Melih Cevdet Anday'ın Gizli Emir'i, Fakir Baykurt'un Tırpan'ı, Tarık Buğra'nın İbiş'in Rüyası, Sevgi Soysal'ın Yürümek'i, Abbas Sayar'ın Yılkı Atı gibi kitaplar vardı. Dönemin en güçlü kalemleri aynı masadaydı. Bir de henüz hiçbir şey yayımlamamış, adı edebiyat çevrelerinde geçmeyen bir inşaat mühendisinin, kimsenin okumadığı devasa bir dosyası.

Jüri o dosyayı fark etti. Ama jüri kendi içinde de bölündü. Üyelerden biri, büyük ödülün tek bir esere verilmesi yerine yarışmadaki romanların hepsine başarı ödülü verilmesini ve ödül parasının paylaştırılmasını önerdi. Öneri kabul edildi. Böylece Tutunamayanlar 1970 TRT Roman Ödülü'nü aldı; ama tek başına, tartışmasız bir birincilik olarak değil, paylaşılan bir başarı ödülü olarak.

Yine de bu bir ödüldü. Devletin televizyon kurumunun verdiği, gazetelerde duyurulan, bir yazarın kartvizitine yazabileceği bir ödül. Normal şartlarda bunun anlamı şudur: yayınevi kapıları açılır.

Açılmadı.

Atay ödüllü romanıyla yayınevlerini dolaştı ve reddedildi. Gerekçeler bugün neredeyse komik görünüyor. Kitap fazla kalındı, basım maliyeti yüksekti. Üslûbu tuhaftı, kimin okuyacağı belli değildi. Türk romanının o yıllarda tuttuğu yol köy romanıydı, toplumcu gerçekçilikti, açık bir mesajı olan, okuru nereye götürdüğünü söyleyen anlatıydı. Atay'ın elindeki şey ise bunların hiçbiri değildi. İçinde dipnotlarla şerh düşülmüş uzun bir şiir vardı. İçinde ansiklopedi maddesi biçiminde yazılmış bölümler vardı. Sonlara doğru, noktalama işaretlerinin tamamen kaybolduğu, sayfalarca süren bir bilinç akışı vardı. Turgut'un iç sesi Olric adında ayrı bir karaktere dönüşüp onunla tartışıyordu. Kitap kendi kendisiyle alay ediyor, okuru kandırıyor, ciddiyetle şaklabanlık arasında sürekli yer değiştiriyordu.

Bir de kitabın açılışındaki o oyun vardı: romanın başında bir "yayımcının açıklaması" bulunuyordu, yani metnin kendisi, kendisini yayımlayan kişinin ağzından takdim ediliyordu. Anlatılanlara göre bir yayıncı, okurların o açıklamayı gerçekten kendisinin yazdığını sanmasından çekindiği için kitaba mesafeli durdu. Bir romanın kurmaca bir önsözü, gerçek bir yayıncıyı korkutmuştu.

Sonunda Sinan Yayınları kitabı bastı. Roman iki cilt hâlinde, 1971 ve 1972'de okurun karşısına çıktı.

Ve hiçbir şey olmadı.

Kitap satmadı. Edebiyat dergilerinde beklenen tartışma kopmadı. Dönemin güçlü eleştirmenlerinin bir kısmı kitabı ciddiye almadı, bir kısmı anlaşılmaz buldu, bir kısmı hiç yazmadı. Atay için asıl yıkıcı olan olumsuz eleştiri değildi; sessizlikti. Bir yazarın en çok korktuğu şey kötü bulunmak değil, hiç bulunmamaktır. Ödül almış, basılmış, ortada duran, 700 sayfalık bir roman kimsenin hayatına dokunmadan raflarda bekliyordu. Anlatılanlara göre elde kalan nüshalar sonunda sahaf tezgâhlarına düştü.

Atay yazmayı bırakmadı. Ardından Tehlikeli Oyunlar geldi, öyküler geldi, mühendis Mustafa İnan'ın hayatını anlattığı bir kitap geldi, bir oyun yazdı. Ama Tutunamayanlar'ın başına gelen şey değişmedi. Kitap, yazarı hayattayken bir kez daha basılmadı. Tek baskı, tek şans, ardından on yıla yakın bir boşluk.

Bunun ironisini kaçırmak zor. Hayata tutunamayan insanların romanı, edebiyat hayatına tutunamamıştı. Kitap kendi konusunu yaşıyordu.

1976'nın sonlarına doğru Oğuz Atay hastalandı. Baş ağrıları, denge sorunları, sonra teşhis: beyninde tümör. Tedavi için Londra'ya gitti, Atkinson Morley Hastanesi'nde ameliyat oldu. Bulunan iki tümörden yalnızca biri alınabildi. Londra ile İstanbul arasında bir yıl süren gidiş gelişler, ameliyatlar, umutlanmalar ve geri düşüşler yaşandı. Günlüğüne son kez 9 Ocak 1977'de yazdı.

O son bir yılda hâlâ yeni bir roman üzerinde çalışıyordu. Adını Eylembilim koymuştu; matematik profesörü Server Gözbudak'ın, iki ayrı hayat yaşayan bir yarı aydının hikâyesi olacaktı. Bitiremedi. Elinde kalan sayfalar, yıllar sonra, tam da yarım kalmışlığıyla anılan bir kitaba dönüşecekti.

Oğuz Atay 13 Aralık 1977'de İstanbul'da öldü. 43 yaşındaydı. Edirnekapı'ya gömüldü. Öldüğünde kütüphane raflarında bir tane bile yeni basılmış Tutunamayanlar yoktu. Kitabı, ödülünden yedi yıl, ilk baskısından beş yıl sonra, fiilen piyasada olmayan bir kitaptı. Bir yazarın bütün korkularının gerçekleşmiş hâli.

Sonra tuhaf bir şey oldu.

1980'lerin başında, kitabı sahaflardan veya elden ele dolaşan nüshalardan bulup okuyan küçük bir grup insan, romanın büyüklüğünü fark etti. Ömer Madra ve Enis Batur'un girişimiyle Tutunamayanlar 1984'te İletişim Yayınları tarafından yeniden basıldı. Bu kez okur oradaydı.

Kitap patladı. On yıl önce kimsenin ilgilenmediği roman, birdenbire üniversite kantinlerinde, dergi sayfalarında, arkadaş sohbetlerinde konuşulmaya başlandı. 1980 sonrasının Türkiye'sinde, susturulmuşluğun ve yenilginin havasında büyüyen bir kuşak, Selim Işık'ta kendini tanıdı. Atay'ın 1970'te icat ettiği kelime, artık gündelik dilin parçasıydı; insanlar birbirine hiç düşünmeden "tutunamayan" diyordu. Kitabın önerdiği bakış, yazarının ölümünden sonra Türkçenin içine yerleşmişti.

Arkası geldi. Günlüğü 1987'de yayımlandı; okurlar romanın nasıl bir acı ve şüphe içinde yazıldığını ilk kez oradan öğrendi. Yarım kalan Eylembilim 1998'de basıldı. Tutunamayanlar ise durmadan yeniden basıldı; 2021'e gelindiğinde 100'ü aşkın baskıya ulaşmıştı. Türk romanının "en iyi" listelerinde artık sürekli en üst sıralarda anılıyordu. UNESCO'nun İngilizceye çevrilmeyi bekleyen seçkin eserler değerlendirmesinde roman, 20. yüzyıl Türk edebiyatının muhtemelen en önemli romanı olarak nitelendi; aynı değerlendirmede kitabın, ağzından çıkan konuşma dilinin çeşitliliği ve boyu yüzünden en usta çevirmeni bile ciddi biçimde zorlayacağı belirtiliyordu.

O çeviri meselesi, hikâyenin son halkasını kapatır. Sevin Seydi, romanı Atay yazarken çevirmeye başlamıştı. Atay 1977'de öldükten sonra Seydi İngiltere'ye yerleşti ve o çeviriyi yıllarca yanında taşıdı. Onlarca yıl boyunca çeviriyi basacak bir yayıncı bulamadı. Sonunda 2017'de, The Disconnected adıyla, Olric Press adını verdiği kendi imzasıyla, yalnızca 200 nüsha bastırdı. Yazarın ithaf ettiği kişi, yazarın kitabını, yazarın kitabının başına gelenin aynısını yaşayarak yayımlamıştı: ödülsüz, yayıncısız, neredeyse gizlice. Roman Hollandacaya ve Almancaya da çevrildi; İngilizce yayın hakları üzerinde ise sonraki yıllarda başka tartışmalar sürdü.

Bugün geriye bakınca, Tutunamayanlar'ın hikâyesi bir başarısızlık hikâyesi değil, edebiyatın nasıl çalıştığına dair bir ders gibi duruyor. Bir kitabın değeri, yayımlandığı andaki satış rakamıyla ölçülmüyor. Bazı kitaplar okurunu bekliyor; okur henüz doğmamış olabiliyor. Oğuz Atay'ın romanı yanlış zamanda değil, erken geldi. Onu anlayacak kuşak, o kitap basıldığında henüz ortaokuldaydı.

Atay bunu belki de sezmişti. Ölümünden iki yıl önce yayımlanan öykü kitabının son cümlesi, Türkçenin en çok tekrarlanan cümlelerinden biri oldu: "Ben buradayım sevgili okuyucum, sen neredesin acaba?" Bu cümleyi yazdığında kitapları satmıyordu, romanı yeniden basılmıyordu, hastaydı ve kendisini kimsenin okumadığını düşünüyordu. Sorusuna cevabı asla duymadı.

Cevap yıllar sonra geldi ve hâlâ geliyor. Yüz binlerce kişi o soruyu, onun mezar taşında da yazan o cümleyi, kendisine sorulmuş gibi okudu. Bir yazarın en acı ihtimali, kitabının kendisinden sonra doğmasıdır. Oğuz Atay'ın başına gelen tam olarak buydu; ve bugün Türk edebiyatının en çok okunan romanlarından biri, yazarının yaşarken hiç göremediği bir kalabalığa sesleniyor.

Nöron Edebiyat'ta bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.