Gılgamış: Kil Tabletlerde Uyuyan İlk Destan

Bölüm metni

1872'de Londra'da, British Museum'un tozlu bir odasında bir adam elindeki kırık kil parçasını okur, sonra ceketini çıkarıp bağırarak odada koşmaya başlar. Okuduğu şey, İncil'den bin yıl eski bir tufan anlatısıdır. Ve o parça, insanlığın yazdığı ilk büyük destanın yalnızca bir satırıdır.

Bugün Irak'ın güneyinde, Fırat'ın çoktan yatak değiştirip terk ettiği kurak bir ovada, Warka adıyla anılan bir höyük var. Rüzgâr, kerpiç tozunu alçak tepelerin üstünden savuruyor. Burada, 5000 yıl önce, dünyanın ilk büyük kentlerinden biri duruyordu: Uruk. On binlerce insan, tapınakları, kanalları, atölyeleri, depoları vardı. Ve en önemlisi şu: yeryüzünde yazının ilk örnekleri, ıslak kile kamış uçla bastırılmış o ilk hesap işaretleri, bu kentin çöplüklerinden çıktı. Yazıyı icat eden kent, edebiyatın ilk kahramanını da doğurdu. Bu tesadüf değil.

Sümer Kral Listesi, Uruk'un birinci hanedanının beşinci kralı olarak Gılgamış'ı sayar ve ona 126 yıllık bir saltanat yakıştırır. Bu rakam elbette tarih değil, saygının şişirilmiş biçimi. Ama listenin gerisinde bir gerçeklik çekirdeği olabilir: yaklaşık 2700 yıllarında Uruk'ta hüküm sürmüş, kentin surlarını yaptırmış, Kiş kralı Akka ile hesaplaşmış bir adam. Kanıtlanmış değil, ama imkânsız da değil. Kesin olan şu ki ölümünden sonra Gılgamış bir kraldan fazlası oldu: önce yeraltı dünyasının yargıçlarından biri sayıldı, sonra da anlatıcıların elinde bir edebiyat karakterine dönüştü.

En eski Gılgamış şiirleri Sümerce yazıldı; elimizde bu dilde beş ayrı anlatı var, birbirinden bağımsız, kısa, sert. Sonra, 2. binyılın başlarında, Akadca konuşan yazıcılar bu dağınık şiirleri tek bir uzun anlatıya bağladılar. Ve nihayet, 1200'lere doğru, Uruklu bir bilgin, bir kâhin-rahip olan Sin-leki-unninni, metni bugün bildiğimiz biçimine kavuşturdu: 12 tablete yayılan, yaklaşık 3000 dizelik bir yapıt. Adı ilk dizesinden gelir: Derinliği Gören O. Antik dünyada bir metnin bir yazara bağlanması nadirdir. Sin-leki-unninni, adını bildiğimiz ilk edebiyat editörüdür.

Anlattığı hikâye şudur. Gılgamış, üçte ikisi tanrı üçte biri insan olan Uruk kralı, gücüyle halkını ezmektedir. Halk tanrılara yakarır. Tanrıça Aruru bir avuç kili tükürüğüyle yoğurur ve bozkıra fırlatır: Enkidu doğar. Tüylü, vahşi, ceylanlarla otlayan, kuyulardan hayvanlarla birlikte su içen bir adam. Onu insanlaştırmak için Uruk'tan Şamhat adlı bir kadın gönderilir; 6 gün 7 gece sonra Enkidu değişmiştir, hayvanlar ondan kaçar, artık bozkıra ait değildir. Kente gelir, Gılgamış'la kapıda güreşir, kapının söveleri sarsılır. Ve iki adam, birbirini yenemedikleri o andan itibaren ayrılmaz olurlar.

Birlikte Sedir Ormanı'na giderler, ormanın bekçisi Humbaba'yı öldürürler, kutsal ağaçları keserler. Dönüşte tanrıça İştar, Gılgamış'a evlenme teklif eder; Gılgamış onu, kendinden önceki sevgililerinin başına gelenleri sayarak reddeder. İştar öfkeyle Gök Boğası'nı salar; Uruk'ta yüzlerce insan ölür; iki dost boğayı da öldürür ve Enkidu, tanrıçanın yüzüne boğanın budunu fırlatacak kadar ileri gider. Tanrılar toplanır. Bir bedel gerekir. Enkidu hastalanır. 12 gün yatakta yatar, rüyalarında tozla beslenen kuş-insanların yaşadığı karanlık evi görür ve ölür.

Destanın gerçek konusu buradan sonra başlar. Gılgamış arkadaşının cesedini gömmeyi reddeder; 6 gün 7 gece başında bekler, ta ki burnundan bir kurt düşene kadar. Sonra kaçar. Saçı uzamış, üstünde postlar, çölde dolaşan bir adam olur. Aradığı şey artık şan değil, tek bir bilgidir: ölmemek mümkün müdür? Güneşin doğduğu ikiz dağın kapısını bekleyen akrep-insanları geçer, 12 çift saat süren mutlak karanlığın içinden koşar, taşları değerli taş olan bir bahçeye çıkar. Denizin kıyısındaki meyhaneci Siduri onu ilk gördüğünde kapıyı sürgüler. Kayıkçı Urşanabi onu Ölüm Suları'nın ötesine geçirir, her direği bir kez kullanıp bırakması şartıyla.

Karşı kıyıda, tufandan sağ çıkmış ve tanrıların ölümsüz kıldığı tek insan durur: Uta-napişti. Gılgamış ondan sırrı ister. Uta-napişti önce ona bir gece anlatır, suların dünyayı sildiği o geceyi. Sonra basit bir sınav koyar: ölümü yenmek istiyorsan, önce uykuyu yen, 6 gün 7 gece uyanık kal. Gılgamış oturur oturmaz uyur. Uyandığında yanında, her gün için pişirilmiş, kimi küflenmiş kimi taze 7 somun durmaktadır. Uğurlanırken bir armağan alır: denizin dibinde, dikenli bir bitki vardır, yaşlıyı gençleştirir. Gılgamış ayaklarına taş bağlayıp dibe iner, bitkiyi koparır, sevinçle Uruk yoluna düşer. Yolda serin bir gölette yıkanırken bir yılan kokuyu alır, bitkiyi kapar ve giderken derisini değiştirir. Gılgamış oturup ağlar. Eli boş döner. Ve kente vardığında kayıkçıya tek bir şey gösterir: surları. Şu tuğla işçiliğine bak, der. Bunu ben yaptırdım. Destanın açılış dizeleri, kapanışında birebir tekrarlanır. Adam ölümsüzlüğü bulamamıştır; bulduğu şey, geride bıraktığı yapıdır.

Bu metin sonra 2000 yıldan uzun bir süre boyunca kimse tarafından okunmadı. Çivi yazısı unutuldu, dil unutuldu, kahramanın adı unutuldu. Uyandığı yer Londra'ydı ve onu uyandıran adamın hiçbir akademik unvanı yoktu.

George Smith 1840'ta Chelsea'de, yoksul bir işçi ailesinin çocuğu olarak doğdu. Okulu erken bıraktı. 14 yaşında, Bradbury and Evans adlı matbaa firmasına çırak verildi; öğrendiği zanaat banknot hakkâklığıydı. Bu iş, çeliğin üstüne saç telinden ince çizgiler kazımaktır; sabır, kusursuz bir el ve mikroskobik farkları görebilen bir göz ister. Smith bu işte çok iyiydi. Öğle paydoslarında British Museum'a gidiyordu. Orada, Ninova'dan getirilmiş kırık kil parçalarının önünde duruyor, sonra da eline geçirebildiği yayımlanmış çiviyazısı metinlerini kendi kendine sökmeye çalışıyordu.

Müzenin depolarında ne olduğunu bilmek gerekir. 1850'lerde Kuyuncuk höyüğünde, Austen Henry Layard ve Hormuzd Rassam'ın kazılarında, Asur kralı Asurbanipal'in kütüphanesi bulunmuştu. 612'de Ninova yağmalanıp yakıldığında, yangın o kütüphaneyi yok etmemişti; tam tersine, güneşte kurutulmuş kil tabletleri fırınlamış, onları seramiğe dönüştürüp binlerce yıl dayanacak hale getirmişti. Londra'ya taşınan şey, tepsiler dolusu, on binlerce kırık parçaydı. Kimse hangi parçanın hangi metne ait olduğunu bilmiyordu.

Smith'in yeteneği tam olarak buydu. Bir parçanın kavisine, kilin rengine, yazıcının el alışkanlığına bakıp onun kardeş parçasını bulabiliyordu. Sir Henry Rawlinson onu fark etti; önce akşamları parça tasnif eden bir yardımcı, sonra müzenin kadrolu Asuroloğu oldu. Banknot hakkâkı, tepsilerin başına geçti.

1872'de, elindeki bir parçayı temizlerken satırlar yerine oturmaya başladı. Bir gemi vardı. Sular vardı. Gemi bir dağın üstünde durmuştu. Bir güvercin salınmış, konacak yer bulamayıp geri dönmüştü. Sonra bir kırlangıç. Sonra bir kuzgun, ve kuzgun dönmemişti. Smith'in çalışma odasında bulunanların anlattığına göre adam ayağa fırlamış, odada koşmaya, bağırmaya ve üstündekileri çıkarmaya başlamıştı. Elinde tuttuğu şey, 12 tabletlik destanın 11. tabletiydi.

Uta-napişti'nin Gılgamış'a anlattığı gece şuydu: Tanrılar, Fırat kıyısındaki Şuruppak kentinde insanlığı sularla yok etmeye karar vermişlerdi. Bilgelik tanrısı Ea, kararı doğrudan bozamayacağı için, Uta-napişti'nin kamış evinin duvarına fısıldadı. Adam evini söktü, kerestesinden dev bir sandık gemi yaptı, ailesini, zanaatkârları ve hayvanları içine doldurdu, kapıyı ziftledi. Fırtına 6 gün 7 gece sürdü. Tanrılar bile kendi yaptıkları şeyden korkup gökyüzünün duvarına köpekler gibi sindiler; İştar doğum sancısı çeken bir kadın gibi haykırdı. Yedinci gün deniz durgunlaştı. Gemi Nimuş Dağı'na oturdu. Kuşlar sırayla salındı. Uta-napişti bir kurban sundu ve tanrılar kokunun etrafına sinekler gibi üşüştüler. Enlil önce hayatta kalanlar olduğunu görüp öfkelendi, Ea onu azarladı; sonunda Enlil gemiye çıktı, karı kocanın alnına dokundu ve onları tanrılar gibi kıldı.

Bunun Viktorya dönemi Londra'sında nasıl bir sarsıntı yarattığını hayal etmek gerekir. Metin, Tekvin'deki tufan anlatısıyla yapı, sıra ve ayrıntı düzeyinde örtüşüyordu; ve Kitabı Mukaddes'in yazıya geçirilişinden yüzyıllarca önceye aitti. 3 Aralık 1872'de Smith, bulgusunu Londra'da Society of Biblical Archaeology önünde okudu. Salonda dönemin Başbakanı William Ewart Gladstone da vardı. Ertesi gün gazeteler bunu manşete taşıdı. Tartışma yıllarca sürdü, kimileri metni imanlarına bir tehdit, kimileri bir doğrulama saydı. Bugünden bakıldığında ise olan şuydu: bir tanesi kırk yaşına bile varmamış birkaç insanın uğraşı, o gün bir bilim dalına dönüştü. Mezopotamya edebiyatı diye bir şeyin varlığı, ilk kez geniş bir kamuoyunun gündemine girdi.

Sorun şuydu: tablet eksikti. Anlatının bir bölümü kırıktı ve eksik parça, büyük olasılıkla hâlâ Ninova'nın toprağındaydı. Daily Telegraph'ın editörü Edwin Arnold, gazetesi adına Smith'e teklif götürdü: masrafları biz karşılayalım, siz gidip aradığınız parçayı bulun, gelişmeleri de bize yazın. Hayatında İngiltere'den dışarı adım atmamış, çölü yalnızca tabletlerin üstünden tanıyan bir adam, 1873'te Musul'a doğru yola çıktı.

Sonra olan şey, arkeoloji tarihinin en akıl almaz tesadüflerinden biridir. Smith, Kuyuncuk'ta kazıya başladıktan bir hafta içinde, tufan anlatısının eksik satırlarını tamamlayan parçayı buldu. On binlerce parçanın çıktığı bir höyükte, tek bir metnin tek bir boşluğunu dolduran parçayı. Haberi Londra'ya geçti. Gazete, aradığı manşeti aldığı için finansmanı sonlandırdı ve Smith geri çağrıldı. Kısa süre sonra bu kez British Museum onu tekrar gönderdi; 1873'ün sonundan 1874'e uzanan ikinci bir sezon çalıştı, sandıklar dolusu tablet ve satın aldığı arşivlerle döndü.

1876'da üçüncü kez yola çıktı. Bu sefer her şey ters gitti. Bölgede salgın vardı, karantinalar yolları kapatıyordu, kazı izinleri gecikiyordu, sıcak dayanılmazdı. Smith hastalandı; yol arkadaşları dağıldı. Halep'in kuzeydoğusunda küçük bir köyde ateşler içinde yattı, oradan güçlükle Halep'e ulaştırıldı ve 19 Ağustos 1876'da, dizanteriden, 36 yaşında öldü. Halep'e gömüldü. Geride eşi Mary'yi ve 6 çocuğunu bıraktı; aileye küçük bir devlet aylığı bağlandı, Mary de kocasından yedi yıl sonra öldü. Ölmeden önceki günlerde tuttuğu notlarda Smith, koleksiyonunu bitirmeye çalıştığını, işini yapmaya gayret ettiğini yazmıştı.

Bir adamın ölümü ve bir metnin ölümsüzlüğü arasındaki bu ironiyi, destanın kendisi zaten kurmuştu. Ama hikâyenin asıl tuhaf tarafı şu: Gılgamış hâlâ bitmedi. Metnin tamamı bugün bile elimizde değil ve boşluklar her on yılda bir azalıyor.

Destanın izi yalnızca Irak'ta değil. Anadolu'da, Boğazköy'de, yani Hitit başkenti Hattuşa'da yapılan kazılarda Gılgamış metinlerinin Hititçe ve Hurrice uyarlamaları bulundu; yani anlatı, daha 2. binyılda kendi dilinden çıkıp başka halkların diline çevrilmişti. Filistin'den Suriye kıyılarına kadar farklı kentlerde parçalarına rastlandı. Bu, onu antik dünyanın en geniş coğrafyaya yayılmış edebî metinlerinden biri yapar.

En çarpıcı katkılardan biri yakın tarihlidir. 2011'de Irak'ın Süleymaniye Müzesi, kaçak kazılardan kurtarılan bir grup tabletin arasında büyük bir parça satın aldı. Farouk Al-Rawi ve Andrew George bu tableti inceleyip yayımladıklarında, destanın 5. tabletine yaklaşık 20 yeni dize eklenmiş oldu. Kazandığımız şey yalnızca dize sayısı değildi. Sedir Ormanı, o güne dek sessiz ve heybetli bir dekordu; yeni satırlarda uğultulu, maymun sesleriyle, kuş cıvıltılarıyla dolu, canlı bir orman olarak beliriyor. Ve Humbaba öldürülüp ağaçlar kesildikten sonra, Enkidu ile Gılgamış yaptıkları şeyin ağırlığını fark ediyor: bir ormanı çöle çevirmişlerdi. 4000 yıllık bir metin, keşfedilmesi için 2011'i beklemiş bir pişmanlık sahnesi taşıyordu.

Türkiye'de destanla tanışma da bu uzun zincirin bir halkası. Gılgamış'ın Türkçedeki ilk çevirisi 1942'de, Ankara'da Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi'nde ders veren Sümerolog Benno Landsberger'in yanında çalışan Muzaffer Ramazanoğlu tarafından yapıldı. Sonraki kuşakta, Türkiye'nin ilk Sümerologlarından Muazzez İlmiye Çığ, hem İstanbul Arkeoloji Müzeleri'nin çiviyazılı belgeler arşivinde yıllarca çalıştı hem de Gılgamış'ı geniş bir okur kitlesine anlatan kitaplar yazdı.

Geriye şu kalıyor. Gılgamış, adı anılsın diye sedir kesmeye gitmiş, ölümsüzlüğü aramış, bulamamış ve elinde yalnızca bir sur duvarıyla evine dönmüştü. Adını taşıyacak şeyin taş değil kil olduğunu, üstelik o kilin yanınca daha da dayanıklı hâle geldiğini bilemezdi. Ninova yandı, kütüphane çöktü, dil öldü, kral unutuldu; ama tepsiler dolusu kırık parça, öğle paydosunda müzeye giden bir banknot hakkakını bekledi. Ve o adam, keşfini duyurmasının üstünden dört yıl geçmeden, aradığı tabletlerin çıktığı toprakta, 36 yaşında öldü. Bugün Gılgamış'ın adını biliyorsak, iki insan sayesinde biliyoruz: onu kile geçiren Sin-leki-unninni ve kili yeniden okuyan George Smith. İkisinin de bildiği bir şey vardı: insan gider, yazı kalır.

Nöron Edebiyat'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.