Doğruyu Bilip Yanlışı Yapmak: İrade Zayıflığı

Bölüm metni

Sabah alarmı kurarken kararlısın, alarm çalınca bambaşka birisin. Peki hangisi gerçek sen? İnsanlığın 2400 yıldır cevaplayamadığı soru bu: Doğruyu bile bile neden yanlışı seçiyoruz?

Sabah çalan alarmı susturup yatakta bir on dakika daha kalırken, o on dakikanın bize neye mal olacağını aslında biliriz. Sigarayı yakarken paketin üstündeki yazıyı okuyacak kadar iyi görürüz. Yarın teslim edilecek işi bırakıp telefonda aşağı doğru kaydırırken, o kaydırmanın sonunda bir tatmin değil, bir pişmanlık olduğunu tecrübeyle biliriz. Yine de yaparız. İnsanın kendine karşı kaybettiği bu tuhaf savaşın adı Yunanca'da akrasia: kendine hâkim olamama, iradenin zayıflığı. Ve felsefe tarihinde bu meseleye ilk kez ciddi biçimde bakan adam, bugün bize son derece kışkırtıcı gelecek bir şey söyledi: Böyle bir şey olamaz.

Milattan önce 5. yüzyılın Atina'sında, çıplak ayakla pazar yerinde dolaşan, kimseye ders vermediğini iddia edip herkese soru soran Sokrates'in iddiası şuydu: Hiç kimse bilerek ve isteyerek kötülük yapmaz. Kötülük yapan insan, kötü olduğunu bildiği hâlde onu seçmiş değildir; o an için onu bir biçimde iyi sanmıştır. Yani ahlaki başarısızlık bir karakter meselesi değil, bir bilgi meselesidir. Erdem bilgidir; kötülük ise cehalettir.

Bu iddianın en açık savunmasını Platon'un Protagoras diyaloğunda buluruz. Sokrates orada, dönemin en ünlü sofisti Protagoras'la konuşurken çoğunluğun inancını masaya yatırır: İnsanlar der ki, "Neyin doğru olduğunu biliyordum ama hazza yenildim." Sokrates bunu kabul etmez. Ona göre bilgi, insanın içinde bir köle gibi oradan oraya sürüklenen zayıf bir şey değildir; bilgi varsa, yönetir. Öyleyse "hazza yenilmek" dediğimiz şey, aslında bilginin yenilgisi değil, bilginin baştan orada olmayışıdır.

Peki o hâlde ne oluyor? Sokrates burada çok modern duran bir benzetme yapar: bir ölçme sanatından söz eder. Aynı büyüklükteki iki nesneden yakında duranı gözümüze daha büyük görünür; uzaktaki küçülür. Hazlarla acılar da böyledir. Şu andaki küçük bir keyif, on yıl sonraki büyük bir sağlık kaybından gözümüze daha iri görünür. Bu bir irade sorunu değil, bir perspektif yanılsamasıdır. Kurtuluş da, gözün yanılmasına karşı cetvel kullanmamız gibi, doğru ölçmeyi bilen bir sanattadır. Sokrates'e göre hayatımızı kurtaracak olan şey budur: doğru tartmak.

Bunu bugünün diline çevirelim. Diyetini bozan insan, "sağlıklı beslenmek iyidir" cümlesini elbette bilir. Ama o cümleyi ezberden bilmekle, pastanın önünde durduğu o üç saniyede gerçekten bilmek aynı şey değildir. O üç saniyede tartı bozulur: yakındaki tat büyür, uzaktaki sağlık küçülür. Sokrates'in dediği tam da budur. Sen o an "kötüyü bilerek seçmedin"; o an kötü sana iyi göründü. Yanlış olan tercihin değil, hesabındı.

Aynı fikir Menon diyaloğunda başka bir yoldan gelir: Hiç kimse, kendisine zarar vereceğini bilerek kötüyü arzulamaz; insan daima kendisine iyi görüneni ister. Gorgias'ta da benzer bir çizgi vardır: İnsanlar yaptıkları şeyi kendisi için değil, onun aracılığıyla ulaşacaklarını sandıkları iyi için yaparlar. Sokrates'i Platon'dan bağımsız olarak anlatan Ksenophon da Anılar'da onun bilgeliği ile ölçülülüğü aynı şey saydığını aktarır: Güzel ve iyi olanı gerçekten bilen insan, onu yapar.

Bu tabloda insan kötü değildir, yalnızca kötü hesap yapan bir varlıktır. Ve bunun çok ciddi bir sonucu vardır: Kötülüğe verilecek karşılık, öfke değil eğitimdir. Yanlış yapan biri, cezalandırılması gereken bir düşmandan çok, düzeltilmesi gereken bir yanılgı içindedir. Sokrates'in kendi yargılanmasında bile, milattan önce 399'da, kendisini ölüme mahkûm edenlere yönelik tavrında bu soğukkanlılığın izleri görülür: Onu suçlayanların bilerek kötülük yaptığını düşünmüyordu.

Fikrin cazibesi burada. İnsan doğası hakkında iyimser, tutarlı ve sade. Ama tam da bu sadelik, itirazı kaçınılmaz kılar. Çünkü hepimizin içinde, o pastanın önünde duran kişinin sesi vardır ve o ses şunu söyler: Ben biliyordum. Gerçekten biliyordum. Sadece yapamadım.

Sokrates'in sistemi bu cümleye yer açmaz. Ona göre "biliyordum ama yapamadım" demek, "görüyordum ama görmüyordum" demek gibi kendi kendisiyle çelişir. İşte felsefe tarihinin en verimli tartışmalarından biri, tam bu çatlaktan doğacaktır. Çünkü Sokrates'in öğrencisinin öğrencisi, yani Platon'un Akademia'sında 20 yıl geçirmiş bir adam, hocasının hocasına saygıyla ama kararlılıkla itiraz edecek ve şunu söyleyecektir: Bir teori, insanların gözle görülür biçimde yaşadığı bir şeyi yok saymak zorunda kalıyorsa, sorun insanlarda değil, teoridedir.

Sokrates'in bu iddiası, kulağa ne kadar soylu gelirse gelsin, bir sorunu vardı: yaşadığımız hayata pek benzemiyordu. İşte tam bu noktada, Platon'un Akademia'sında 20 yıl geçirmiş, sonra kendi okulunu, Lykeion'u kuran bir öğrenci söz alır. Aristoteles, hocasının hocasına saygıda kusur etmez ama Nikomakhos'a Etik'in 7. kitabında son derece net konuşur: Sokrates'in bu görüşü, gözümüzün önünde olup bitenlerle açıkça çelişiyor.

Aristoteles'in yöntemi zaten buydu. O, önce olguya bakan bir düşünürdü; biyolojiyle uğraşmış, deniz canlılarını incelemiş, 158 kadar şehrin anayasasını toplatmış bir adamdı. Dolayısıyla ahlak sorusuna da aynı yerden girdi: İnsanlar gerçekten ne yapıyor? Ve cevap ortadaydı. İnsan, bir şeyin kendisi için kötü olduğunu bilerek, hatta bunu yüksek sesle söyleyerek, o şeyi yapıyordu.

Aristoteles bu duruma Yunanca bir isim verir: akrasia. Kelime, "kratos" yani güç, hâkimiyet kökünden gelir ve başındaki olumsuzluk ekiyle birlikte kabaca "kendine hâkim olamama" demektir. Türkçeye çoğunlukla irade zayıflığı diye çevrilir. Aristoteles, Sokrates'in bilgiyi bu kadar güçlü sayan tavrını aktarırken şu düşünceyi hatırlatır: insanın içinde bilgi dururken, başka bir şeyin gelip onu bir köle gibi sürükleyip götürmesi akıl alacak iş değildir. Aristoteles'in cevabı ise şudur: akıl alır almaz, olan tam olarak budur.

Peki nasıl? Burada Aristoteles çok ince bir ayrım yapar ve bu ayrım, 2 bin 300 yıl sonra hâlâ ayakta duruyor. Bir şeyi bilmek ile o bilgiyi o an kullanmak aynı şey değildir. İnsan bir bilgiye sahip olabilir, ama onu elinin altında tutmuyor, ona bakmıyor olabilir. Aristoteles'in verdiği örnek çarpıcıdır: sarhoş bir adam Empedokles'in şiirlerini ezbere okuyabilir; sesler doğrudur, dizeler yerindedir, ama söylediğini gerçekten anlamamaktadır. Yeni bir konuyu öğrenmeye başlamış bir öğrenci gibi, ya da rolünü ezberleyip sahnede tekrarlayan bir oyuncu gibi. Kelimeler ağızdadır, bilgi henüz insanın kendisi olmamıştır.

Aristoteles bunu, kendi geliştirdiği pratik akıl yürütme modeliyle açıklar. Eylemlerimiz iki basamaklı bir çıkarımdan doğar: bir genel ilke ve bir tekil durum tespiti. "Şekerli şeylerden uzak durmalıyım" genel ilkedir. "Şu önümdeki tatlıdır" tekil tespittir. İkisi birleşince sonuç kendiliğinden eyleme dönüşür. İradesi zayıf insanda genel ilke sapasağlam yerinde durur; kişi ona inanır, savunur, başkalarına öğütler. Kopan halka ikincisidir. Arzu devreye girer, dikkati o tekil andan çeker, kişinin "şu an, burada, bu benim için kötüdür" cümlesini kurmasını engeller. İlke doğrudur, ama o âna değmez.

Bu yüzden Aristoteles iradesi zayıf insanı, gerçekten kötü olan insandan titizlikle ayırır. Ölçüsüz insan, yani akolastos, yanlış yapmaz sandığı için yanlış yapar; ilkesi bozuktur, seçimi bilinçlidir, sonrasında pişmanlık duymaz. İradesi zayıf insan ise doğru ilkeye sahiptir, onu kaybetmemiştir, sadece o an tutamamıştır. Ve tam da bu yüzden pişman olur. Aristoteles'e göre bu pişmanlık kötü bir haber değil, iyi bir haberdir: ilke hâlâ oradadır, kişi tedavi edilebilir durumdadır. Ölçüsüz insanın hastalığı süreklidir; iradesi zayıf insanınki nöbetler halinde gelir.

Aristoteles ayrıca akrasia'nın türlerini de sıralar. Kimi insan aceleyle sürüklenir, düşünmeye fırsat bulamadan yapar; kimi de düşünür, tartar, doğru sonuca varır ve sonra o sonuca sadık kalamaz. Öfkeden kaynaklanan taşkınlığı, arzudan kaynaklanana göre daha bağışlanabilir bulur; çünkü öfke aklı kısmen dinler, tıpkı emri sonuna kadar beklemeden koşmaya başlayan aceleci bir hizmetkâr gibi.

Bugün bunu tanımamak imkânsız. Sabah kurduğunuz alarmı, uyandığınızda ertelemenize yol açan şey bilgi eksikliği değildir; uykunun sıcaklığı, o an "geç kalacağım" cümlesini zihninizin dışına iter. Yıl başında spor salonuna kaydolan insanların büyük çoğunluğunun birkaç ay içinde devamsızlığa düşmesi, egzersizin faydasını bilmemelerinden kaynaklanmaz. Sigarayı bırakmak isteyen biri, paketin üzerindeki uyarıyı defalarca okumuştur. Bilgi vardır; o an elde değildir.

Ve Aristoteles'in çözümü de tam buradan doğar. Eğer sorun bilginin yokluğu değil, o âna nüfuz edememesi ise, ilaç da ders değil, alışkanlıktır. Aristoteles ahlaki erdemi anlatırken kullandığı kelimeyi, "ethos"u, yani alışkanlığı boşuna seçmez: karakter, tekrar edilen eylemlerden dokunur. Doğruyu bilmek yetmez; doğrunun refleks haline gelmesi gerekir. Aklın tökezlediği anı kurtaracak olan, o an verilecek yeni bir karar değil, çok önceden inşa edilmiş bir huydur.

Aristoteles'in tökezleyen akıl tarifi, yüzyıllar boyunca Akdeniz'i geçip Bağdat'a, oradan Anadolu'ya doğru yol aldı. Ama Doğu'da bu mesele bir seminer konusu olmaktan çıkıp bambaşka bir şeye dönüştü: bir insanın kendi hayatında yaşadığı, bedeninde hissettiği bir krize.

1058'de İran'ın Tûs kentinde doğan Ebû Hâmid el-Gazzâlî, 1091'de Bağdat'taki Nizâmiye Medresesi'nin başına geçtiğinde İslam dünyasının en itibarlı kürsüsünde oturuyordu. Yüzlerce öğrenci, saray çevresiyle yakınlık, tartışılmaz bir otorite. Sonra 1095'te bir şey oldu. Kendi otobiyografik eseri el-Münkız mine'd-dalâl'de anlattığına göre, dersini vermek üzere kürsüye çıktı ve konuşamadı. Dili tutuldu. Yemek yiyemez, uyuyamaz hale geldi; hekimler bunun bedensel bir hastalık olmadığını, kalpten kaynaklandığını söylediler. Gazzâlî'nin krizi tam da Aristoteles'in tarif ettiği yarıktı: Doğru yolun ne olduğunu biliyordu, hatta bunu yıllardır başkalarına öğretiyordu; ama kendi ayağı yerinden kalkmıyordu. Şöhret, mevki ve alışkanlıklar onu bir zincir gibi tutuyordu. Sonunda Bağdat'ı terk etti, yaklaşık 11 yıl inziva ve seyahatle geçirdi, Şam'a, Kudüs'e, Mekke'ye gitti ve ancak 1106'da öğretim hayatına döndü.

Bu tecrübeden çıkardığı sonuç, iradenin felsefesi açısından çok kritik: Bilgi, tek başına yetmez. Gazzâlî ilim ile hâl ve amel arasında ayrım yapar. Bir şeyi doğru bilmek bir düzeydir; o bilginin insanın iç dünyasını dönüştürmesi, sonra da eyleme geçmesi bambaşka düzeylerdir. Ona göre asıl mesele nefsin eğitimi, yani riyâzet ve mücâhededir. Başyapıtı İhyâü ulûmi'd-dîn'in ünlü bir bölümü doğrudan nefsin terbiyesine ayrılmıştır. Orada çok net bir itirazla karşılaşırız: Kimileri huyun doğuştan sabit olduğunu, değiştirilemeyeceğini söyler. Gazzâlî buna, eğer huy değişmeseydi bütün öğüdün, terbiyenin ve eğitimin anlamsız olacağı cevabını verir. Nasıl ki bir at ya da bir doğan terbiye edilerek dönüşüyorsa, insan da tekrar ve alışkanlıkla dönüşür. Cömert olmak isteyen kişi, kendini vermeye zorlayarak başlar; öfkesini yenmek isteyen, susmayı tekrarlayarak öğrenir. Aristoteles'in "erdem alışkanlıkla kazanılır" dediği yerle buluşan bir düşünce, ama bu kez bir ahlak teorisi değil, günlük bir disiplin programı olarak.

Burada nefs kavramını yanlış anlamamak gerekiyor. Nefs, insanın dışından gelen bir şeytan değildir; insanın kendi ağırlık merkezidir, arzularının ve alışkanlıklarının toplamıdır. Kur'an'daki üç ifade, tasavvuf geleneğinde bir tür haritaya dönüşmüştür: kötülüğü emreden nefs, kendini kınayan nefs ve huzura ermiş nefs. Bunlar üç ayrı insan tipi değil, aynı insanın geçebileceği aşamalardır. Kendini kınayan nefs, tam da irade zayıflığını yaşayan kişinin halidir: Yaptığının yanlış olduğunu bilen, yaptıktan sonra pişman olan, ama bir sonraki sefer yine aynı yere düşen insan.

13. yüzyıl Anadolu'sunda bu mesele, medrese diliyle değil, halkın diliyle söylenmeye başladı. Yaklaşık 1240 ile 1320 arasında yaşadığı kabul edilen Yunus Emre, bütün bu tartışmayı dört dizeye sığdırır: "İlim ilim bilmektir, ilim kendin bilmektir; sen kendin bilmezsin, ya nice okumaktır." Yunus burada okumaya karşı değildir; kendini tanımaya dönüşmeyen bilginin insanı taşımadığını söyler. Ve o meşhur dizesinde, aranan şeyin uzakta olmadığını hatırlatır: "Bir ben vardır bende benden içeri." Tasavvuf geleneğinde çok yaygın biçimde dolaşan "nefsini bilen Rabbini bilir" sözü de aynı yöne bakar. Hadis âlimlerinin çoğu bu sözün sahih bir hadis olarak sabit olmadığını belirtir; ama sahihlik tartışmasından bağımsız olarak, bu cümle yüzyıllarca bir ahlak programının özeti gibi kullanılmıştır. Kendini tanımayan insan, kendini yönetemez.

Aynı yüzyılda Hacı Bektaş Velî'ye nispet edilen Makâlât'ta ise bu yolculuk basamaklara ayrılır: dört kapı ve kırk makam. Dikkat edilesi nokta şu ki bu bir tek kararın değil, kademeli bir yürüyüşün haritasıdır. Doğu düşüncesi iradeyi, bir anda verilen kahramanca bir karar olarak değil, günlerce, aylarca tekrarlanan küçük pratiklerin biriktirdiği bir kapasite olarak görür.

Modern hayata çevirirsek: Sabah alarmı kurup ertesi gün yine ertelemek, bilgi eksikliğinden kaynaklanmıyor. Gazzâlî de, Yunus da aynı şeyi söylüyor gibi: Sorun bilmemek değil, bildiğini taşıyacak bir iç yapının henüz kurulmamış olması. Peki bu yapı bugün, dikkatimizin sürekli parçalandığı bir çağda nasıl kurulur?

Gazzâlî'nin riyâzeti de Yunus'un "kendini bilmesi" de, nefsi tanımak için zamana ve sessizliğe ihtiyaç duyar. Peki o sessizliğin neredeyse hiç kalmadığı bir çağda irade ne hâle gelir?

Sahneyi kurun: saat 23:47. Ekranda yarın teslim edilecek bir rapor açık. Kişi ne yapması gerektiğini biliyor, süresini biliyor, ertelerse ne olacağını da biliyor. Ama parmağı ekranı kaydırmaya devam ediyor. Sokrates'in "bilen yanlış yapmaz" iddiası, tam da burada, yatak odasının loş ışığında sınavdan geçiyor.

Bu davranışın modern psikolojideki adı erteleme. Piers Steel'in 2007'de Psychological Bulletin dergisinde yayımladığı geniş meta-analiz, 691 korelasyonu bir araya getirerek ertelemenin en güçlü yordayıcılarını sıraladı: işin itici gelmesi, teslim tarihinin uzaklığı, kişinin kendine duyduğu güvenin zayıflığı ve dürtüsellik. Dikkat çekici olan, listede "tembellik" diye bir maddenin bulunmaması. Erteleyen insan çalışmak istemiyor değil; o an hissettiği huzursuzluktan kaçıyor. Timothy Pychyl ve Fuschia Sirois gibi araştırmacıların vurguladığı gibi erteleme, bir zaman yönetimi sorunundan çok bir duygu yönetimi sorunudur. Kaçış, kısa vadede gerçekten işe yarar; bedelini yarınki kişiye ödetir.

Ekonomist ve psikolog George Ainslie'nin çalıştığı hiperbolik iskonto kavramı bu hesabı görünür kılar. Zihnimiz uzaktaki ödülleri sistematik biçimde küçültür. Altı ay sonraki sağlık, bu akşamki dinlenmenin yanında soluk kalır. Aristoteles'in "tümel bilgiyi bilip tikelde uygulayamamak" dediği o çatlak, bugün bir eğri şeklinde çizilebiliyor.

Walter Mischel'in Stanford'daki Bing Anaokulu'nda 1960'ların sonundan itibaren yürüttüğü lokum deneyi de aynı çatlağa bakar. Çocuklara bir şeker verilir: şimdi ye ya da bekle, iki tane al. Deneyin asıl dersi çoğu zaman yanlış anlatılır. Bekleyebilen çocuklar, iradelerini dişlerini sıkarak zorlamıyordu; dikkatlerini başka yöne çeviriyor, şarkı söylüyor, şekeri yenecek bir şey değil de bir buluta benzeterek hayal ediyorlardı. Mischel buna sıcak ve soğuk sistem adını verdi. Üstelik 2018'de Watts, Duncan ve Quan'ın daha geniş bir örneklemle yaptığı yeniden inceleme, beklemenin ileriki başarıyla bağının sanıldığından zayıf olduğunu ve büyük ölçüde ailenin sosyoekonomik koşullarıyla açıklandığını gösterdi. Yani irade sadece kişinin içinde durmuyor; içinde yaşadığı koşulların da bir parçası.

Roy Baumeister'in 1998'deki ünlü turp deneyiyle popülerleşen "irade bir kas gibidir, kullanınca tükenir" fikri de son yıllarda ciddi biçimde tartışıldı; tekrar çalışmaları beklenen sonuçları vermedi. Bu tartışmanın bize kazandırdığı şey bir yıkım değil, bir yer değiştirme: iradeyi bir yakıt deposu gibi düşünmekten, bir tasarım meselesi gibi düşünmeye geçiş.

En eski örneği Homeros'ta durur. Odysseus, sirenlerin şarkısını duymak ister ama peşlerinden gitmeyeceğinden emin değildir; bu yüzden tayfasına kendisini direğe bağlatır, onların kulaklarını balmumuyla tıkatır. Kararı, kararın zayıf düşeceği ana bırakmaz; önceden verir. Bugün buna ön-taahhüt diyoruz. Peter Gollwitzer'in geliştirdiği uygulama niyetleri de aynı mantığı taşır: "daha çok çalışacağım" yerine "akşam yemeğinden sonra masaya oturup ilk sayfayı yazacağım" demek. Gollwitzer ve Sheeran'ın 2006'da 94 çalışmayı birleştiren meta-analizi, bu "eğer-o zaman" kalıplarının orta ile büyük arasında bir etki ürettiğini bildirdi.

Bu, aslında yeni bir keşif değil, eski bir sezginin modern kılığı. Aristoteles erdemin alışkanlıkla kazanıldığını söylüyordu; Gazzâlî nefsi terbiye etmek için tekrara ve düzenli bir riyâzete işaret ediyordu. İkisi de iradenin tek bir kahramanca anda değil, kurulan düzende biriktiğini biliyordu. Bugün o düzenin adı bildirimleri kapatmak, telefonu başka odada bırakmak, işi başlanabilecek kadar küçük bir ilk adıma bölmek olabilir.

Türk düşüncesinde bu meseleyi belki en ısrarla soran isim Nurettin Topçu'dur. 1934'te Sorbonne'da savunduğu ve Türkçeye İsyan Ahlâkı adıyla geçen doktora tezinde, ahlakı hazır kalıpları tekrarlamakta değil, sorumluluğu üstlenen bir hareket iradesinde arar. Ona göre irade, kafanın içinde tasarlanan bir niyet değil, dünyaya dokunan bir eylemdir; kişi ancak yaptığıyla kendisi olur.

Böylece Sokrates'in iddiası bütünüyle çürümüş olmuyor, yerini değiştiriyor. Bilmek gerçekten önemlidir; ama bilgi bedene, alışkanlığa ve çevreye yerleşmedikçe, karar anında tek başına ayakta duramıyor. Bildiğimizle yaptığımız arasındaki o boşluk yalnızca bir kusur değil; insanın kendisini yeniden kurabildiği yer de tam orası.

Nöron Felsefe'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.