Söylenemeyeni Söylemek: Dilin Sınırları Nerede Biter?

Bölüm metni

Sevdiğiniz birine "seni seviyorum" dediğinizde, içinizdeki şeyin ne kadarı o üç kelimeye sığdı? Bir asır önce cephede siperde oturan bir mühendis, felsefenin bütün büyük sorularının aslında dilin yanlış kullanılmasından doğduğunu iddia etti. Bugün hangi acımızı, kelimemiz olmadığı için yaşayamıyoruz?

Elinizde bir fincan kahve var. Karşınızdaki kişi merakla soruyor: "Nasıl?" Bir an duraksıyorsunuz. "Sert," diyorsunuz. Sonra düzeltiyorsunuz: "Yok, sert değil de… yoğun. Biraz çikolatamsı. Sonunda hafif bir ekşilik bırakıyor." Karşınızdaki başını sallıyor ama ikiniz de biliyorsunuz ki bu sallayış bir nezaket. Çünkü ağzınızdaki o şeyi, o tam olarak neyse onu, hiçbir kelime taşıyamadı.

Bu, küçük ve gündelik bir başarısızlık gibi görünüyor. Oysa felsefenin en inatçı sorularından birinin tam kalbinde duruyoruz. İşin tuhaf tarafı, dilin kelime bulamadığı için pes ettiğini sanmamız. Halbuki kelime var. Kahve tadımcılarının kullandığı, Uzmanlık Kahvesi Birliği'nin yaygınlaştırdığı bir tat çarkı var; Dünya Kahve Araştırmaları'nın hazırladığı duyusal sözlükte 110'a yakın ayrı nitelik tanımlanmış. Yani insanlık bu iş için sözlük yazmış. Ama o sözlüğe bakın: her tanım, sizi başka bir tada gönderiyor. "Yanık şeker gibi", "kuru erik gibi", "ıslak topraksı". Kelimeler bir haritaya benziyor; işaret ediyorlar ama arazinin kendisi olamıyorlar. Haritayı ne kadar büyütürseniz büyütün, onu yiyemezsiniz.

Bu yaşadığımız şeyin felsefedeki adı qualia; yani deneyimin o ham, birinci elden niteliği. Amerikalı filozof Thomas Nagel, 1974'te yayımladığı ünlü bir makalesinde soruyu şaşırtıcı bir hayvana yükleyerek sordu: Yarasa olmak nasıl bir şeydir? Nagel'in derdi yarasa değildi elbette. Yarasa, dünyayı sesle görüyor; ağzından çıkardığı dalgaların yankısıyla karanlıkta bir sivrisineği yakalıyor. Bir zoolog bu sistemin her ayrıntısını, her frekansını, her sinir yolunu size anlatabilir. Ama size yankıyla görmenin içeriden nasıl hissettirdiğini anlatamaz. Bilim üçüncü şahıstan konuşur; deneyim ise inatla birinci şahıstadır.

Sekiz yıl sonra Avustralyalı filozof Frank Jackson bu fikri daha da keskinleştirdi. 1982'de anlattığı hikâyede Mary adında parlak bir bilim insanı var. Mary rengin fizyolojisini eksiksiz biliyor: dalga boylarını, retinadaki hücreleri, beyindeki işlemleri. Tek bir sorun var; Mary hayatı boyunca siyah-beyaz bir odada yaşamış. Bir gün kapı açılıyor ve Mary ilk kez kırmızı bir domates görüyor. Peki o an yeni bir şey öğreniyor mu? İçgüdümüz "elbette" diyor. Jackson da yıllarca öyle savundu. Ama düşüncenin dürüstlüğü buradadır: Jackson sonraki yıllarda kendi argümanına ikna olmaktan vazgeçti ve fikrini değiştirdiğini açıkça yazdı. Soru, cevabından daha uzun ömürlü çıktı.

Aslında bu sınırla her gün karşılaşıyoruz, farkına varmadan. Macar asıllı düşünür Michael Polanyi buna örtük bilgi adını verdi ve şu basit tespiti yaptı: Bildiğimiz şey, söyleyebildiğimizden daima fazladır. Bisiklete binmeyi düşünün. Denge kurmak için ne yaptığınızı tarif edebilir misiniz? "Düşeceğin tarafa doğru kır" demek fizik olarak doğrudur ama kimse bunu okuyarak bisiklete binmeyi öğrenemez. Ya da bir kalabalıkta yıllardır görmediğiniz bir arkadaşınızı bir saniyede tanıyorsunuz; ama o yüzü, sizi bulacak kadar iyi tarif edemiyorsunuz. Yemeğe "göz kararı" tuz atan bir insanın bilgisi de böyledir. Bu bilgi yanlış değildir, eksik de değildir. Sadece cümleye sığmaz.

Bu yüzden birçok gelenek, bilginin bir türünü doğrudan "tat" kelimesiyle adlandırmıştır. İslam düşüncesinde zevk, yani tatma, tam olarak bunu anlatır. Gazâlî, kendi zihinsel bunalımını anlattığı meşhur eserinde, sarhoşluğun tıbbi tanımını bilmekle sarhoş olmak arasındaki farka dikkat çeker; hekim, sarhoşluğun bedende ne yaptığını bilir, sarhoş ise tanımını bilmez ama halin kendisinin içindedir. Bizim dilimizde de aynı sezgi bir atasözüne dönmüştür: tatmayan bilmez. Bu, bilgiye düşmanlık değildir; bilginin iki ayrı kapıdan girdiğinin kabulüdür.

Şu ayrıntı da bir tesadüf değil belki: kahve bu topraklara yeni gelmiş bir şey değil. İstanbul'da ilk kahvehaneler 1554 yılında, Tahtakale'de açıldı; tarihçi Peçevi İbrahim Efendi bunu ayrıntısıyla kaydeder. Yani 4 yüzyılı aşkın süredir bu fincanın etrafında oturup konuşuyoruz. Kahvehane, adı üstünde, konuşmanın mekânı oldu. Ama tam da orada, en çok konuşulan yerde, fincanın içindeki şey hâlâ anlatılamadan duruyor.

Peki dil neden burada tökezliyor? Bu bir kusur mu, yoksa dilin doğasında olan bir sınır mı? 20. yüzyılın başında, cephede bir defterle dolaşan Avusturyalı bir mühendis, tam bu soruyu sormuş ve şaşırtıcı bir cevaba varmıştı: Belki de dilin sınırı, dilin hatası değildir. Belki de o sınır, dünyanın kendi şeklidir.

Kahve fincanının başında yaşadığımız o küçük çaresizlik, kimileri için sadece dilin sevimli bir kusurudur. Ama 20. yüzyılın başında Viyanalı bir genç, aynı çaresizliği alıp felsefenin merkezine oturttu ve oradan bütün bir düşünce haritasını yeniden çizdi.

Ludwig Wittgenstein 1889'da Viyana'nın en zengin ailelerinden birinde doğdu. Önce Manchester'da havacılık mühendisliği okudu, pervane tasarımlarıyla uğraştı; ama matematiğin temellerine dair sorular onu peşini bırakmayacak biçimde yakaladı ve 1911'de Cambridge'e, Bertrand Russell'ın kapısına gitti. Birinci Dünya Savaşı çıkınca Avusturya-Macaristan ordusuna gönüllü yazıldı. Defterlerini cephede taşıdı, mantık üzerine notlarını top sesleri arasında tuttu. Savaşın sonunda İtalya'da esir düştü; kitabının el yazması, Cassino'daki esir kampında tamamlanmış haliyle sırt çantasındaydı.

O kitap, Tractatus Logico-Philosophicus, 1921'de Almanca, 1922'de İngilizce yayımlandı. Alışıldık bir felsefe metnine benzemiyordu: yedi ana önerme ve bunların ondalık numaralarla dallanan açıklamalarından oluşan, neredeyse bir mühendislik şeması gibi kurulmuş bir yapıydı. Temel fikir şuydu: cümleler dünyanın resmidir. Bir önerme, olabilecek bir durumu resmeder; anlamlı olması, doğru ya da yanlış olabilmesine bağlıdır. Bu ölçüte göre anlamlı konuşmanın alanı, doğa bilimlerinin konuşabildiği alandır.

Peki geriye ne kalıyor? İnsanın en çok konuşmak istediği her şey. Etik, estetik, hayatın anlamı, Tanrı, ölüm. Wittgenstein bunları önemsiz bulduğu için dışarıda bırakmıyordu; tam tersine, onları dilin dokunamayacağı kadar önemli buluyordu. Burada ünlü ayrımı devreye girer: söylenebilen ile gösterilen. Bazı şeyler cümlenin içeriğinde değil, cümlenin kendisinde açığa çıkar. Bir insanın ne dediğinden çok nasıl davrandığında görünen şey gibi.

Kitabın sonuna doğru, 6.54 numaralı önermede o meşhur imge belirir. Wittgenstein der ki: benim önermelerim bir merdiven gibidir; onlara tırmanıp yukarı çıkan kişi, sonunda onların saçma olduğunu görür. Merdiveni kullandıktan sonra atmak gerekir. Yani kitabın kendisi de, kendi ölçütüne göre anlamlı değildir. Dilin sınırını içeriden çizmeye çalışan her cümle, o sınırın dışına taşmak zorundadır. Ve ardından yedinci önerme gelir, tek başına bir sayfada: üzerine konuşulamayan konusunda susmalı.

Bu cümle uzun süre soğuk bir yasak gibi okundu. Oysa Wittgenstein'ın yayıncı adayı Ludwig von Ficker'e yazdığı mektup başka bir şey söyler: kitabın asıl amacı ahlakidir, kitap iki bölümden oluşur, biri yazılmış olan, diğeri yazılmayan; ve önemli olan yazılmayandır. Sessizlik burada bir eksiklik değil, bilerek boş bırakılmış bir alandır. Bir heykeltıraşın taştan aldığı boşluk gibi, biçimi o yokluk verir.

Hayatı da bu tutarlılığı taşıdı. Kitabını bitirdikten sonra felsefeyi bıraktığına inandı. Devraldığı büyük serveti kardeşlerine devretti, Aşağı Avusturya'nın küçük köylerinde yıllarca ilkokul öğretmenliği yaptı, bir manastırda bahçıvan yamaklığı yaptı, kız kardeşi için Viyana'da neredeyse çıplak bir titizlikte bir ev tasarladı. Konuşulamayanı yaşamayı denemiş bir adamın biyografisidir bu.

Sonra geri döndü ve kendi merdivenini de attı. Ölümünden sonra 1953'te yayımlanan Felsefi Soruşturmalar'da, dilin tek bir mantıksal özü olduğu fikrini bıraktı. Artık dil, sabit sınırları olan bir kale değil, sokak sokak büyümüş eski bir şehirdi; içinde sayısız "dil oyunu" oynanıyordu ve bir sözcüğün anlamı, çoğu durumda onun kullanımıydı. Acıyı, sevgiyi, tadı anlatamıyor olmamız, dilin yetersizliğinden değil, o alanlarda dilin bambaşka bir işle meşgul olmasından kaynaklanıyordu belki de. Sınır bir duvar değil, kıyı şeridiydi: nerede bittiğini ancak yürüyerek öğrenirsiniz.

Bu ikinci Wittgenstein bize günlük hayatta daha yakındır. Bir arkadaşınız babasını kaybettiğinde doğru cümleyi bulamamanız bir başarısızlık değildir; orada dilin işi tarif etmek değil, yanında durmaktır. "Başın sağ olsun" cümlesi hiçbir şeyi betimlemez, ama bir şey yapar.

Türkçede bu metinlerle kurulan ilişki de tesadüfi değil. Tractatus'u Türkçeye çeviren Oruç Aruoba, hem felsefeci hem şairdi; kendi kitaplarında da az sözcükle, boşluğu ve aralığı önemseyen bir yazı denedi. Nermi Uygur ise dilin gücü üzerine yazdığı denemelerde, dilin bizim bir aracımız olmaktan çok içinde yaşadığımız bir yurt olduğunu ısrarla anlattı. İkisi de aynı sezgiye dokunur: dilin sınırında durmak, konuşmayı bırakmak değil, konuşmanın ne yaptığını fark etmektir.

Ve tam burada ilginç bir şey oluyor. Wittgenstein'ın Avrupa'nın ortasında, mantık üzerinden vardığı bu eşiğe, dünyanın başka yerlerinde ondan yüzyıllar önce, bambaşka yollardan gelinmişti.

Wittgenstein'ın o son cümlesi, felsefe tarihinde yankısı en uzun süren sessizliklerden biriydi. Ama ilginç olan şu: Viyanalı filozof susmayı önerdiğinde, insanlık zaten 2.000 yılı aşkın süredir aynı şeyi başka dillerde söylüyordu. Hem de neredeyse aynı cümleyle.

Çin'de, Tao Te Ching diye bilinen küçük kitabın daha ilk satırı bir kapıyı kapatarak başlar: söylenebilen yol, kalıcı yolun kendisi değildir. Adlandırılabilen ad, kalıcı ad değildir. Kitabın Lao Tzu adlı bir bilgeye atfedildiğini biliyoruz, ama bu kişinin gerçekten yaşayıp yaşamadığı bugün hâlâ tartışılıyor. Elimizdeki en eski nüshalar 1993'te Guodian'da bulunan bambu şeritler; yaklaşık MÖ 300'e tarihleniyorlar. Yani metin, yazarından daha somut. Aynı kitabın 56. bölümünde ise, sanki bütün mesele altı kelimeye sıkıştırılmış gibidir: bilen konuşmaz, konuşan bilmez.

Burada durup düşünmeye değer. Çünkü bu cümleyi söyleyen kişi de sonuçta konuşuyor. Kitap 5.000 küsur karakterle bize bir şey anlatıyor ve anlattığı şey, anlatılamayacağı. Wittgenstein'ın merdiveni neyse, Tao Te Ching de odur: kendi kendini iptal eden bir metin.

Bu paradoksun en zarif çözümünü, Lao Tzu'nun izinden giden Zhuangzi verir. Balık tutmak için tuzak kurarsınız, der; balığı yakaladığınızda tuzağı unutabilirsiniz. Tavşan için kapan kurarsınız, tavşan elinizdeyken kapanın önemi kalmaz. Sözler de anlam için kurulmuş tuzaklardır; anlamı kavradığınızda sözü bırakabilirsiniz. Ve arkasından şunu ekler: sözü unutmuş bir adam bulup onunla konuşabilsem. Bu cümlede hafif bir gülümseme var, çünkü sözü unutmuş biriyle nasıl konuşacaksınız?

Şimdi coğrafyayı değiştirelim. Aynı problem, İslam düşüncesinde bambaşka bir sözlükle karşımıza çıkar. Tasavvuf geleneğinde "kâl" ile "hâl" arasında keskin bir ayrım vardır. Kâl, söz demektir; hâl ise yaşanan durum. Bir şeyin sözünü etmekle o hâlde bulunmak aynı şey değildir ve gelenek boyunca tekrarlanan uyarı şudur: hâli olmayanın kâli, kuru bir gürültüdür.

Gazâlî bunu çok net bir örnekle anlatır. 1058'de Tûs'ta doğan, 1111'de yine orada ölen bu düşünür, hayatının ortasında ünlü bir kriz yaşar; Bağdat'taki parlak kürsüsünü bırakıp yıllarca inzivaya çekilir. Bu tecrübeyi anlattığı kitabında der ki: sarhoşluğun tıbbi tanımını ezbere bilen bir hekimle, gerçekten sarhoş olmuş bir adamın bilgisi aynı türden değildir. Hekim tanımı bilir, öteki hâli bilir. Tasavvufun kilit kelimesi de tam buradan gelir: zevk. Bugün Türkçede "zevk almak" derken kullandığımız o kelime, aslında "tatmak" demektir. Bir fincan kahvenin tadına geri döndük, fark ettiniz mi? Yüzyıllar önce, aynı problem, aynı metaforla.

Ama dilin sınırında yürümenin bedeli de olabiliyor. Hallâc-ı Mansûr, içindeki tecrübeyi "Ene'l-Hak" diye dile getirdiğinde, bu söz Bağdat'ta ağır bir suçlama olarak okundu ve 922'de idam edildi. Ondan yaklaşık bir asır önce yaşamış Bâyezîd-i Bistâmî'nin benzer taşkın sözleri ise sonraki nesillerce "şatahat" başlığı altında toplandı; yani sarhoşluk hâlinde ağızdan çıkmış, olağan ölçülerle tartılmaması gereken sözler diye. Gelenek, dilin taşıyamadığı bir yükü tarif etmek için ayrı bir kategori icat etmek zorunda kalmıştı.

İbn Arabî bu meseleyi bir sistem hâline getirdi. 1165'te Endülüs'ün Mürsiye şehrinde doğdu, 1240'ta Şam'da öldü; arada Fütûhât-ı Mekkiyye gibi devasa bir eser bıraktı. Onun için "işaret", "remz" ve "sembol" tesadüfi süsler değil, zorunluluktu: doğrudan söylenemeyen, ancak dolaylı gösterilebilirdi.

Anadolu'da ise aynı fikir çok daha sade bir sesle konuştu. Mevlânâ, Mesnevî'nin başında aşkı açıklamaya kalkıştığı yerde kalemin yarılıp durduğunu söyler. Yunus Emre ise bütün bir kütüphaneyi tek bir kanaate indirger: sözün karadan aktan, yazıp okumaktan ibaret olmadığını söyler. Yunus'un dili, sanki az kelimeyle çok şey taşımanın mühendisliğidir.

Doğu böyle diyor, Batı'nın mistik damarı da öyle. Peki bütün bunlar dilin bir eksiklik olduğu anlamına mı geliyor? Yoksa asıl mesele, kelimelerimizin sayısında mı?

Susmak, bir bilgeliğin sonucu olabilir. Peki ya susmak zorunda kalmak? Mevlânâ'nın ya da Lao Tzu'nun sessizliği bir tercihti; söyleyecek sözü olan biri, sözün yetmeyeceğini bildiği için duruyordu. Ama insanın elinde hiç o sözcük yoksa ne olur? Wittgenstein'ın Tractatus'taki en çok alıntılanan cümlelerinden biri tam da burayı yoklar: dilimin sınırları, dünyamın sınırları demektir. Cümle bir kez kulağa çarptığında insanın içini ürperten bir şey söyler gibidir. Sanki her birimiz, doğduğumuz dilin çizdiği bir odanın içinde yaşıyoruz ve duvarların ötesinde ne olduğunu asla bilemeyeceğiz.

Bu sezgi, 20. yüzyılda dilbilimin en tartışmalı fikirlerinden birine dönüştü. Edward Sapir ve öğrencisi Benjamin Lee Whorf'un adıyla anılan dilsel görelilik tezine göre, konuştuğumuz dil yalnızca düşüncelerimizi taşımaz, onları biçimlendirir. Whorf'un sert yorumu, dilin düşünceyi belirlediğini, hatta hapsettiğini ima ediyordu. Bugün dilbilimciler bu güçlü sürümü büyük ölçüde terk etmiş durumda; kimse artık Türkçe konuşan birinin geleceği düşünemediğini ya da bir dilde kelimesi olmayan duygunun hiç yaşanmadığını savunmuyor. Ama zayıf sürüm, yani dilin düşünceye yön verdiği, bazı ayrımları kolaylaştırıp bazılarını zorlaştırdığı fikri, laboratuvarda şaşırtıcı derecede sağlam çıktı.

Kuzey Queensland'de konuşulan Guugu Yimithirr dilini düşünün. Bu dilde "sağ" ve "sol" gibi bedene göre yön bildiren ifadeler gündelik kullanımda neredeyse yok. İnsanlar bunun yerine mutlak yönler kullanıyor: fincanı masanın kuzeydoğusuna koy, karıncayı güney bacağından silk. Stephen Levinson ve meslektaşlarının çalışmaları, bu dili konuşanların kapalı bir odada, bulutlu bir günde, kilometrelerce yol aldıktan sonra bile yönlerini şaşırmadan bilebildiğini gösterdi. Dilleri onlardan her an bir pusula tutmalarını istiyor, onlar da tutuyor. Burada söz konusu olan bir kısıt değil, bir eğitim.

Ya da renkler. Rusçada bizim tek bir "mavi" dediğimiz alan ikiye ayrılır: açık mavi için goluboy, koyu mavi için siniy. Bunlar tonlar değil, ayrı temel renk adlarıdır. Jonathan Winawer ve arkadaşlarının 2007'de yayımlanan çalışması, Rusça konuşanların bu iki kategorinin sınırını aşan mavileri ayırt ederken İngilizce konuşanlardan ölçülebilir biçimde daha hızlı olduğunu ortaya koydu. Fark milisaniyelerle ifade edilir, ama gerçektir. Dil, gözün gördüğünü değiştirmiyor; dikkatin nereye çabuk gittiğini değiştiriyor.

Peki bu, kelimesi az olanın dünyasının küçük olduğu anlamına mı gelir? Buradan sonrası dikkat ister. Amazon'daki Pirahã halkı üzerine Daniel Everett'in ve sayı algısını inceleyen Peter Gordon'un çalışmaları uzun süre tartışıldı; iddiaların bir kısmı hâlâ itiraz görüyor. Ama tartışmanın kendisinden çıkan ders açık: bir toplulukta belirli bir sözcüğün bulunmaması, o insanların o gerçekliği yaşamadığı anlamına gelmiyor, yalnızca ona sürekli işaret etmeye ihtiyaç duymadığını gösteriyor. Sözcük, ilgi ve ihtiyacın fosilidir.

Üstelik dilin sınırı taştan değil. İnsan, elindeki dil yetmediğinde yenisini yapar. Kaşgarlı Mahmud, 1072'de yazmaya başladığı Dîvânu Lugâti't-Türk'te Türkçenin sözcüklerini derlerken aslında bir dünyayı da kayda geçiriyordu; deve türlerinden akrabalık adlarına kadar, hangi hayatın hangi ayrımlara ihtiyaç duyduğunu görüyoruz orada. Dört yüzyıl sonra Ali Şir Nevâî, 1499'da tamamladığı Muhâkemetü'l-Lugateyn'de Türkçeyi Farsçayla karşılaştırdı ve tek bir Farsça karşılığa sıkışan onlarca Türkçe fiili sıralayarak bir dilin inceliklerini savundu. Daha da erken, Fârâbî'nin Kitâbü'l-Hurûf'u belki hepsinden çarpıcıdır: Fârâbî orada felsefî kavramların bir dile nasıl girdiğini, gündelik konuşmanın nasıl adım adım soyut düşünceyi taşıyabilir hale geldiğini anlatır. Yani dilin sınırı, insanların o sınırda çalışmasıyla geriler.

Bugün Türkçe konuşan biri hüznün ne olduğunu bilir, ama Portekizce saudade'yi ya da Danca hygge'yi öğrendiğinde içinde adsız duran bir şeyin adını bulur gibi olur. O duygu, adını öğrenmeden önce de oradaydı. Yeni sözcük onu yaratmadı, görünür kıldı.

Belki de Wittgenstein'ın cümlesini duvar olarak değil, ufuk çizgisi olarak okumak gerekir. Ufuk gerçektir, ötesini göremezsiniz. Ama yürüdükçe geri çekilir. Kelimesi az olanın dünyası küçük değildir; yalnızca haritası daha az işaretlidir. Ve o haritaya yeni bir işaret koymak, her yeni sözcüğü öğrenen, her yeni ayrımı fark eden, susulması gereken yerin biraz daha ilerisine bir adım atan herkesin elindedir.

Nöron Felsefe'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.