Her Hücren Değişti: Hâlâ Sen misin?

Bölüm metni

Yedi yılda bedenindeki hücrelerin neredeyse tamamı yenilendi; on yıl önce sana ait olan tek bir zerre bile kalmadı. Peki o çocuğun verdiği söz hâlâ seni bağlıyor mu? Eğer "ben değiştim" bir savunmaysa, mahkemeler neden hâlâ eski suçluyu arıyor?

Aynanın karşısında duran o yüz, on yıl önceki bir doğum gününde mum üflediğini hatırlıyor. Ama o mumları üfleyen bedenden bugüne kalan maddenin ne kadar az olduğunu bilse, biraz irkilirdi. Kimliğinde tek bir isim var, nüfus kaydında tek bir numara, arkadaşlarının zihninde tek bir yüz. Malzeme ise sessizce, sürekli, gece gündüz değişiyor.

Bu huzursuzluğun en eski kaydı bir laboratuvarda değil, bir limanda tutulur. Plutarkhos, Theseus'un hayatını anlatırken küçük bir ayrıntı düşer: Atinalılar, Theseus'un Girit'e gidip döndüğü 30 kürekli gemiyi yüzyıllarca saklamışlardır. Demetrios Phalereus'un Atina'yı yönettiği döneme, yani milattan önce 4. yüzyılın sonlarına kadar o tekne limanda durur. Ama tahta çürür. Her çürüyen kalası sökerler, yerine yenisini, daha sağlamını çakarlar. Nesiller boyu bakım. Ve bir gün fark edilir ki gemide Theseus'tan kalan tek bir parça yoktur.

Plutarkhos, filozofların bu gemiyi bir örnek olarak kullandığını söyler; antik çağda buna "büyüyen şey" tartışması deniyordu. Bir taraf, geminin aynı gemi olduğunu savunuyordu. Diğer taraf, olmadığını. Yaklaşık iki bin yıl sonra Thomas Hobbes, 1655 tarihli De Corpore'da bıçağı biraz daha derine soktu: Diyelim ki biri, atılan bütün eski kalasları toplayıp bir kenarda biriktirmiş ve sonunda onlardan ikinci bir gemi kurmuş olsun. Şimdi limanda iki gemi var. Biri kesintisiz Theseus'un gemisi olarak yaşadı ama içinde onun maddesinden hiçbir şey yok. Diğeri baştan sona onun maddesinden yapıldı ama daha dün doğdu. Hangisi gerçek olan?

Bu soru uzun süre bir zihin oyunu sayıldı. Sonra biyoloji, oyunu senin bedenine taşıdı.

2005'te Karolinska Enstitüsü'nden Jonas Frisén ve ekibi, insan hücrelerinin yaşını ölçmenin şaşırtıcı bir yolunu buldu. 1955 ile 1963 arasındaki atmosferik nükleer denemeler, havadaki karbon-14 oranını neredeyse iki katına çıkarmıştı. 1963'teki test yasağı anlaşmasından sonra bu oran yavaş yavaş düşmeye başladı. Yani atmosferde, yıl yıl okunabilen bir eğri var. Bir hücre bölündüğünde yeni DNA'sını o günkü havadan gelen karbonla kurar ve o oranı ömrü boyunca içinde taşır. Her hücre, doğduğu günün tarihini üzerinde taşıyan bir fiş gibidir.

Ekip fişleri okudu. Bağırsağının iç yüzeyini kaplayan hücreler ortalama 5 gün yaşıyor. Kırmızı kan hücrelerin yaklaşık 120 gün. Yağ hücrelerinin ortalama yaşı 10 yıl civarında. Bugünkü tahminlere göre yetişkin bir insanda kabaca 30 trilyon hücre var ve bunların yaklaşık 330 milyarı, yani her gün yüzde 1 kadarı yenileniyor. Ağırlık olarak günde aşağı yukarı 80 gram. Sen bunu hiç hissetmeden, uyurken bile, bir liman işçisi ordusu gibi çalışıyor.

Ama aynı araştırma, meşhur bir efsaneyi de yıktı. "İnsanın bütün hücreleri 7 yılda değişir" cümlesi doğru değil. Beyin kabuğundaki sinir hücrelerin, yani beyin zarının altında düşünceni taşıyan nöronların büyük çoğunluğu tam olarak senin yaşında. Doğduğun gün oradaydılar, hâlâ oradalar. Göz merceğinin çekirdeğindeki proteinler daha da eski; doğumundan önce yapıldılar ve bir daha hiç yenilenmediler. Diş minen çocukluğundan kalma. Kalp kasının hücreleri yılda ancak yüzde 1 dolayında yenileniyor; bir ömür boyunca kalbinin yarısından azı değişiyor.

Yani gemi tümüyle değişmedi. Omurgası duruyor.

Bu, paradoksu çözmüyor. İçeri taşıyor. Çünkü o 80 yaşındaki nöron, kendi içindeki proteinleri günler ya da haftalar içinde söküp yeniden yapıyor. Hücre kalıyor, hücreyi dolduran madde akıp gidiyor. Nöron bir nesne değil, kendini durmadan yeniden dolduran bir biçim. Tıpkı bir nehrin aynı nehir kalması gibi: yatak duruyor, su hiç durmuyor.

O hâlde seni sen yapan şey madde değil. Peki ne?

Bu soruya verilmiş ilk ciddi modern cevap tahtaya değil, hafızaya baktı.

1694'te John Locke, İnsanın Anlama Yetisi Üzerine Bir Deneme'nin ikinci baskısına yepyeni bir bölüm ekledi: Özdeşlik ve Farklılık Üzerine. Kitabın ilk baskısında bu bölüm yoktu. Locke'un bir arkadaşı ısrar etmişti, o da meseleyi baştan düşündü ve felsefe tarihinin en kalıcı ayrımlarından birini kurdu.

Locke şunu söyledi: Burada tek bir soru değil, üç ayrı soru var, biz onları birbirine karıştırıyoruz. Bir madde parçası olarak aynı mısın? Hayır. Aynı canlı organizma, aynı insan yavrusu, aynı biyolojik hat mısın? Evet, o kesintisiz. Ama üçüncüsü bambaşka: aynı kişi misin?

Ve Locke'a göre kişi, ne ettir ne de ruh cevheridir. Kişi, bilincin geriye doğru uzanabildiği yerdir. Bugün hatırlayabildiğin en eski anıya kadar sensin. Hatırlamanın bittiği yerde kişi biter.

Bunu göstermek için o çağın en cüretkâr düşünce deneylerinden birini kurdu. Diyelim ki bir prensin bütün bilinci, bütün anıları, bütün geçmişi bir ayakkabıcının bedenine geçsin. Ayakkabıcı uyandığında sarayda büyüdüğünü hatırlıyor. Locke'un cevabı nettir: bu adam, herkesin gördüğü bedenle aynı insandır ama aynı kişi değildir. Kişi anılarla birlikte taşınmıştır.

Locke bu ayrımın neden bu kadar önemli olduğunu tek bir kelimeyle özetledi: kişi, adlî bir terimdir. Yani mahkemeye ait bir kavram. Ödül ve ceza, borç ve söz, suç ve pişmanlık, hepsi kişiye yapışır. Bedene değil. Locke şunu diyordu: sarhoşken işlediği suçu gerçekten hiç hatırlamayan biri, insan hukuku bakımından cezalandırılabilir çünkü hukuk onun içini göremez. Ama işin doğrusu bilinse, o eylemin gerçek sahibi orada olmayabilir.

Bu, temiz bir cevap. Ve neredeyse anında çatladı.

İlk büyük çatlağı 1736'da Joseph Butler attı. Butler'ın itirazı basit ama yıkıcıdır: Hafıza, kimliği kuramaz, çünkü hafıza kimliği zaten varsayar. "Ben o dükkânda durduğumu hatırlıyorum" demek, orada duranın ben olduğunu önceden kabul etmek demektir. Yoksa hatırlamıyorsundur, hayal ediyorsundur. Ölçmek istediğin şeyi, ölçüm aletinin içine gizlemişsin.

İkinci çatlak 1785'te Thomas Reid'den geldi ve daha da can yakıcıydı. Reid, üç anlık bir hayat çizer. Bir çocuk, komşunun bahçesinden elma çaldığı için dayak yer. Yıllar sonra genç bir subay olarak ilk savaşında düşman sancağını ele geçirir; o an dayak yediği günü hâlâ hatırlamaktadır. Yıllar daha geçer, adam yaşlı bir komutan olur. Sancağı aldığı günü net hatırlar. Elmaları ve dayağı ise tamamen unutmuştur.

Şimdi Locke'un kuralını uygula. Subay, çocukla aynı kişi. Komutan, subayla aynı kişi. Ama komutan, çocukla aynı kişi değil. Bir şey hem A'ya eşit hem B'ye eşit olup A ile B'nin birbirine eşit olmadığı bir düzen kuramaz. Locke'un ölçüsü kendi içinde tutarsız.

Modern psikoloji bu çatlağı daha da genişletti. Elizabeth Loftus'un 1995'te yayımlanan çalışmasında katılımcılara, çocukluklarında bir alışveriş merkezinde kaybolduklarına dair tamamen uydurma bir olay, aile üyelerinden geliyormuş gibi anlatıldı. Katılımcıların yaklaşık dörtte biri, kısa süre sonra o günü hatırlamaya başladı. Ayrıntılar ekliyorlardı. Duyguları vardı. Hiç yaşanmamış bir günün.

Eğer kişi, anıların uzandığı yerse, ve anılar bu kadar kolay yazılabiliyorsa, kişinin sınırlarını kim çiziyor?

Ve tersi de var. 1985'te İngiliz müzisyen ve orkestra şefi Clive Wearing, bir herpes ensefaliti geçirdi. Hafızası neredeyse tamamen çöktü; yeni anıları yalnızca birkaç saniye tutabiliyordu. Günlüğüne defalarca "işte şimdi gerçekten uyandım" diye yazıp bir önceki satırı çiziyordu, çünkü onu kendisinin yazdığını bilmiyordu. Locke'un ölçüsüne göre Wearing'in kişiliği neredeyse sıfıra inmişti. Ama piyanonun başına oturduğunda hâlâ çalıyor, eşi Deborah odaya her girdiğinde onu ilk kez görüyormuş gibi büyük bir sevinçle karşılıyordu. Sevginin kendisi hatırlamaya ihtiyaç duymuyordu.

Hafıza cevap veremiyorsa, belki de sorun hafızada değil. Belki sorun, ortada aranacak bir şey olduğunu varsaymamızda.

Bu varsayımı iki farklı gelenek, birbirinin tam aynası olan iki yoldan sarstı.

Birincisi, 980'de Buhara yakınlarındaki Afşana'da doğan, 1037'de Hemedan'da ölen İbn Sînâ'nın kurduğu bir sahnedir. Eş-Şifâ'nın Nefs kitabında ve daha sonra el-İşârât ve't-Tenbîhât'ta anlatır.

Şöyle hayal etmeni ister. Bir insanın, tam yetişkin hâliyle, bu anda yaratıldığını düşün. Ama hiçbir şey görmesin: gözleri örtülü. Boşlukta assın; ayağının altında zemin, sırtında duvar olmasın. Kolları ve bacakları birbirine değmeyecek biçimde açık dursun, ki dokunma duyusu bile devreye girmesin. Ne ses, ne koku, ne sıcak, ne soğuk. Dışarıdan tek bir bilgi kırıntısı gelmiyor. Geçmişi de yok, çünkü daha yeni yaratıldı.

İbn Sînâ soruyu sorar: Bu insan hiçbir şey bilmiyor olur mu?

Cevabı hayırdır. Bu insan, bedeninin olduğunu bilmez. Elleri olduğunu bilmez. Ama kendisinin var olduğunu bilir. O bilgi dışarıdan gelmemiştir, çünkü dışarı yoktur. Bir çıkarım da değildir, çünkü çıkarım yapacak bir malzemesi yoktur. Doğrudan, aracısız, kesintisiz oradadır.

Uçan Adam'ın felsefe tarihindeki tam işlevi bugün hâlâ tartışılır; kimi araştırmacılar bunu ruhun bedenden ayrı olduğunu ispatlayan bir delil, kimileri ise insanın kendi içinde zaten bulduğu bir şeye parmak basan bir uyarı sayar. Ama sonuç şudur: Sen, kendine ulaşmak için bedeninden geçmiyorsun. Öyleyse bedeninin malzemesi değişse ne olur? Bu, senin evinin duvarlarının boyanmasıdır. Evde oturan taşınmaz.

İbn Sînâ'dan bin yılı aşkın süre önce, çok başka bir yerde, tam ters yönden gelen bir cevap vardı.

Milindapañha, yani Milinda'nın Soruları, Kuzeybatı Hindistan'da hüküm süren Yunan kökenli hükümdar Milinda ile Budist keşiş Nâgasena arasında geçen bir konuşmayı aktarır. Kral, keşişin adını sorar. Nâgasena, "bana Nâgasena derler, ama bu yalnızca bir addır; ortada Nâgasena diye bir kişi yoktur" diye cevap verir.

Kral bunu absürt bulur ve sıkıştırmaya başlar. Nâgasena senin saçın mı? Hayır. Dişlerin mi, kanın mı, kemiklerin mi? Hayır. Duyguların, algıların, bilincin mi? Hiçbiri değil. Peki bunların hepsi birden mi? Hayır. Peki bunların dışında bir şey mi? O da değil. Öyleyse, der kral, ortada kimse yok ve ben boşluğa konuşuyorum.

Nâgasena o zaman soruyu geri çevirir. Buraya nasıl geldin? Arabayla. Peki araba nedir? Oku mu? Tekerlekleri mi? Gövdesi mi? Boyunduruğu mu? Kral hepsine hayır demek zorunda kalır. Bütün parçalar bir arada mı? Yığın hâlinde durduklarında kimse ona araba demez. Parçaların dışında bir araba var mı? Yok.

Öyleyse, der Nâgasena, "araba" da bir addır. Belli parçalar belli bir düzende bir araya geldiğinde kullandığımız pratik bir sözcük. Ne yalan ne de bir şey; sadece bir nesne değil. Budist düşüncede insan da beş öbekten ibarettir: beden, duyumlar, algılar, zihinsel oluşumlar ve bilinç. Bu beşinin arkasında, onlara sahip olan sabit bir "ben" aranır ama bulunmaz.

Kral son hamlesini yapar: Madem kimse yok, o hâlde kim erdem kazanır, kim suç işler, kim senin sadakanı alır? Nâgasena burada asıl inceliği söyler. Kimliğin yokluğu, sürekliliğin yokluğu değildir. Bir kandil bütün gece yanar; sabahki alev, akşamki alevin aynısı değildir ama ondan gelmiştir, ondan bağımsız da değildir. Süt kesilir, kesikten yağ, yağdan sadeyağ olur; hiçbiri diğeriyle aynı şey değildir ama zincir tektir. Ne o, ne de bir başkası.

İki cevap, iki yön. İbn Sînâ der ki: hücrelerin değişmesi seni ilgilendirmiyor, çünkü sen etin olmadığını zaten biliyorsun. Nâgasena der ki: hücrelerin değişmesi seni ilgilendirmiyor, çünkü değişmeyecek bir sen zaten yok.

Ama ikisi de aynı kapıya çıkar. Sorunun cevabı maddede değil. Ve ikisi de bir sonraki soruyu kaçınılmaz kılar: Eğer aynı olan bir şey yoksa ya da varsa bile ele gelmiyorsa, bu dünyada verdiğimiz sözler ne oluyor?

Bu soru, felsefenin en soyut köşesinden en somut köşesine geçtiği yerdir. Ve orada, tahmin edilebileceği gibi, para vardır.

Milattan önce 5. yüzyılda yaşamış Sicilyalı komedya şairi Epikharmos'a atfedilen bir sahne, meseleyi bütün çıplaklığıyla kurar. Bir adam, borcunu istemeye gelen alacaklıya şöyle der: Bir yığına çakıl ekleyip çıkardığında sayı değişir, artık aynı yığın değildir. İnsan da böyledir; ben o parayı alan adam değilim, o gitti, ben geldim, sana borcum yok. Alacaklı bir an düşünür, sonra adama bir yumruk atar. Adam bağırmaya başlayınca alacaklı omuz silker: Vuran ben değildim ki, o gitti.

İki bin beş yüz yıl sonra bu şaka hâlâ mahkeme salonlarında dönüyor. Bütün hukuk sistemlerinde zamanaşımı kurumu var: belli bir süre geçtikten sonra devlet, bazı suçların peşini bırakır. Bunun gerekçelerinden biri delillerin çürümesidir, ama altta yatan sezgi Epikharmos'un sezgisidir. Yeterince zaman geçtiyse, karşımızdaki artık tam olarak o kişi değildir.

Yeterince ağır suçlarda ise hiçbir hukuk bunu kabul etmez. 2015'te Almanya'daki Lüneburg mahkemesi, Auschwitz'te muhasebe işlerinde çalışmış eski SS mensubu Oskar Gröning'i 300 bin kişinin öldürülmesine yardımdan suçlu buldu ve 4 yıl hapse mahkûm etti. Gröning o sırada 94 yaşındaydı; cezasını çekmeden 2018'de öldü. Dikkat çekici olan şudur: Gröning kendini savunurken "ben artık o adam değilim" demedi. Tam tersini yaptı. Yıllar önce, soykırımı inkâr edenlere karşı, oradaydım ve gördüm diye açıkça konuşmaya başlamıştı. Mahkemede ahlaken suçlu olduğunu kabul etti, hukuken suçlu olup olmadığına karar vermeyi hâkimlere bıraktı. Kendini geçmişinden koparmak yerine, ona sahip çıkmayı seçti.

Bu, meselenin kalbindeki tersliği gösteriyor. "Ben artık o değilim" cümlesi, ağzından çıktığı anda iki zıt işi birden yapabilir. Bir kaçış olabilir. Ya da bir başarı.

Derek Parfit, 1984 tarihli Reasons and Persons'da bu ayrımı en radikal biçimde işledi. Parfit'in vardığı sonuç şuydu: Kimlik, sandığımız kadar önemli değil. Önemli olan kimliğin kendisi değil, aradaki psikolojik bağların gücü ve sürekliliğidir; ve bu bağlar dereceli bir şeydir, ya hep ya hiç değildir. Parfit bu görüşe vardıktan sonra korkusunun azaldığını, kendi geleceğine bakarken hissettiği o dar tünel duygusunun dağıldığını yazdı. Kendisiyle yarınki kendisi arasındaki ilişki ile kendisiyle bir başkası arasındaki ilişki, ona artık tür olarak değil, yalnızca derece olarak farklı görünüyordu.

İslâm düşüncesinde tövbe kavramı bu meseleye çok farklı ama şaşırtıcı derecede kesin bir çözüm getirir. Gazzâlî, İhyâu Ulûmi'd-dîn'in tövbe kitabında tövbeyi tek bir pişmanlık ânına indirgemez; onu bir yapı olarak kurar. Önce bilgi gelir: yaptığın şeyin sana zarar verdiğini gerçekten anlamak. Ondan pişmanlık doğar. Pişmanlıktan üç iş çıkar: fiili şimdi bırakmak, geleceğe dair bir daha dönmemeye karar vermek ve geçmişte açtığın gediği kapatmak. Ve kritik şart şudur: iş bir kul hakkına dokunuyorsa, tövbe tek başına yetmez. Hak sahibine gidilir. Borç ödenir, helallik istenir.

Yani tövbe, "ben artık o değilim" demez. Bunun tam tersini söyler. Önce "o bendim" der, sonra "bir daha ben olmayacağım" der. İki kimlik iddiasını aynı cümlenin içine sığdırır. Geçmişin sahipliğini kabul etmeden geleceği değiştirme hakkı doğmuyor.

İşte gemiyi ayakta tutan şey burada ortaya çıkıyor. O tekne kendi kendine aynı gemi kalmadı. Birileri onu her yıl kontrol etti. Çürüyen tahtayı gördü, söktü, yenisini kesti, çaktı. Bir şehir, o gemiyi saklamaya değer bulmaya devam etti. Kimlik orada bulunmuş bir şey değil, orada sürdürülen bir şeydi. Bir varlık değil, bir bakım işi.

Bunu belki de en güzel Mevlânâ söylemiştir. Mesnevî'nin ilk cildinde, dünyanın her nefeste yenilendiğini, bizim bunu fark etmediğimizi, sürekli aktığı için her şeyi durur sandığımızı anlatır. Su, aynı su gibi göründüğü için nehri hareketsiz zannederiz.

Öyleyse aynadaki yüze bir daha bak. Ona sen olma niteliğini veren şey, doğduğun gün orada olan atomlar değil. Onlar çoktan gitti. Seni sen yapan şey, sabah kalkıp bir sözü tuttuğunda, bir borcu ödediğinde, on yıl önce kırdığın birini aradığında kurduğun o bağ. Her seferinde tek bir çürük tahtayı söküp yerine yenisini çakıyorsun.

Sen bir şey değilsin. Sen, sürdürülen bir iş'sin. Ve o işin ustası da, işçisi de, tek gözcüsü de sensin.

Nöron Felsefe'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.