Fârâbî'nin Altı Şehri: Sen Hangisinde Yaşıyorsun?

Bölüm metni

Bin yıl önce bir Türk filozof, insanların kurduğu bütün bozuk düzenleri altı başlıkta topladı: yalnızca karnını doyuran şehir, yalnızca zenginleşen şehir, yalnızca eğlenen şehir, yalnızca alkışlanmak isteyen şehir, yalnızca ezen şehir ve herkesin canının istediğini yaptığı şehir. Listeyi okurken rahatsız edici bir şey oluyor: hepsi tanıdık geliyor. Peki ya senin şehrin hangisi?

Bir akşamı düşün. İşten döndün, kapıyı kapattın, ışığı yaktın. Hiçbir şey ters gitmiyor. Kira ödendi, sağlık yerinde, telefonunda sana kızgın kimse yok. Yine de adını koyamadığın bir eksiklik var; şikâyet etmeye bile utandığın türden. Bugün bu duyguyu neredeyse refleks olarak içeriye çeviririz. Bir şeyim var, bir eksiğim var, kendimle ilgilenmem lâzım. Bin yıl önce yaşamış bir düşünür karşımızda olsaydı, büyük ihtimalle soruyu yanlış ölçekte sorduğumuzu söylerdi. Mutluluk, kapının içinde tek başına çözülecek bir mesele değildir.

O düşünürün adı Fârâbî. 870 yılı civarında, Seyhun kıyısındaki Fârâb'da doğdu; bugün Kazakistan sınırları içinde, Otrar denen yerde. Hayatının verimli yıllarını Bağdat'ta geçirdi, yaşlılığında Halep'e, Hamdânî hükümdarı Seyfüddevle'nin çevresine gitti, 950'de Şam'da öldü. Aristoteles'i öyle iyi okuyup öyle iyi açıkladı ki İslam dünyası ona İkinci Öğretmen dedi; Birinci Öğretmen Aristoteles'ti, ikincisi oydu. Mantık, müzik, metafizik, siyaset yazdı. Ama en çok konuşulan kitabı, adı el-Medînetü'l-fâzıla diye kısaltılan, tam adı Erdemli Şehir Halkının Görüşleri olan eseridir.

Kitabın çıkış noktası basit görünen bir gözlemdir: İnsan, tek başına tamamlanamayan bir varlıktır. Fârâbî bunu yalnızca hayatta kalma anlamında söylemiyor. Elbette yiyeceğini tek başına yetiştiremezsin, hastalanınca kendini tedavi edemezsin. Ama asıl mesele bu değil. Asıl mesele şu: Sen konuşurken kullandığın dili sen icat etmedin. Düşünürken kullandığın kavramları başkaları yüzyıllar boyunca yonttu. Bir işi iyi yapabiliyorsan, o işin nasıl yapılacağını bilen birinin bir gün sabrını sana ayırmış olması sayesinde yapabiliyorsun. İnsanın kendi kapasitesine ulaşması, yani olabileceği şey haline gelmesi, ancak başka insanların yüzyıllara yayılmış emeği içinde mümkündür. Yalnız insanın eksikliği duygusal bir eksiklik değil, yapısal bir eksikliktir.

Burada Fârâbî'nin mutluluk dediği şeyi de doğru anlamak gerekiyor. Bugün mutluluk deyince aklımıza bir ruh hali geliyor: iyi hissetmek, keyifli olmak, kaygının kısa süreliğine susması. Fârâbî'nin kastettiği saadet ise bir duygu değil, bir olgunlaşma. Bir insanın kendisinden beklenen şeyi eksiksiz yapabilir hale gelmesi. Tıpkı bir tohumun ağaç olması gibi; ağaç olmak tohumun keyfi değil, tamamlanmasıdır. Bu yüzden saadet bir akşamda elde edilmez, bir ömre yayılır, ve tek başına yayılamaz.

İşte bu noktada Fârâbî ölçek meselesine geliyor ve bugün de şaşırtıcı gelen bir ayrım yapıyor. Bir insan topluluğu, bir insanı tamamlamaya yetiyorsa tamdır; yetmiyorsa eksiktir. Hane eksiktir. Sokak eksiktir. Mahalle eksiktir. Köy bile eksiktir; çünkü bir insanın tamamlanması için gereken bütün sanatların, bütün bilgilerin, bütün mesleklerin bir köye sığması mümkün değildir. Tam olan en küçük birlik şehirdir. Şehrin üstünde millet vardır, milletlerin üstünde bütün yeryüzü. Ama alt sınır şehirdir. Yani mutluluğun asgari birimi bir insan değil, bir şehirdir.

Fârâbî erdemli şehri anlatırken en çok sağlıklı bir bedeni örnek verir. Bedende her organ farklı bir iş yapar, hiçbiri diğerinin işini yapamaz, hepsi birbirine bağlıdır ve hepsi bir merkeze hizmet eder. Karaciğer kalbe küsüp ayrı çalışmaz. Bir organ kendi işini bırakıp başka bir organ olmaya kalkarsa beden ölür. Şehir de böyledir: Herkesin aynı şeyi yapması değil, farklı şeyleri tek bir hedefe dönük yapması onu ayakta tutar. Ve bir bedende sağlığı belirleyen şey, organların ne kadar güçlü olduğu değil, neye hizmet ettikleridir.

Bu cümle Fârâbî'nin bütün siyaset düşüncesinin kilididir. Çünkü aynı mantık tersine de işler. Eğer şehir seni tamamlayabilen yerse, seni tamamlanmaktan alıkoyabilen yer de odur. Güçlü, zengin, düzenli, hayranlık uyandıran bir şehir, insanı yanlış bir hedefe doğru kusursuz biçimde koşturabilir. Fârâbî bunu teorik bir ihtimal olarak düşünmüyordu; Abbâsî düzeninin çatırdadığı, Bağdat'ın el değiştirdiği, orduların şehirleri pazarlık masasına sürdüğü bir çağda yaşıyordu. O yüzden ideal şehri tarif etmekle yetinmedi. Yanlış gidebilecek yolları tek tek saydı. Ve ortaya, kötülükten değil, hedef şaşırmaktan doğan bir şehirler galerisi çıktı.

Fârâbî bu şehirlere topluca cahil şehirler diyor. Buradaki cehalet okuma yazma bilmemek değil. Cahil şehir, gerçek mutluluğun ne olduğunu hiç görmemiş, hiç tasavvur etmemiş şehirdir. Halkına anlatsan anlamaz; anlasa inanmaz. Çünkü onların bir mutluluk tanımı zaten vardır, gayet işler haldedir ve hayatlarının her günü onları doğrular.

Fârâbî'nin dehası şurada: Bu şehirlerin peşinde koştuğu şeylerin hiçbirini kötü ilan etmiyor. Sağlık iyidir. Servet iyidir. Haz iyidir. İtibar iyidir. Güç bile, doğru yerde, iyidir. Cahil şehrin hatası kötü bir şeyi istemek değil, iyi bir şeyi en yüksek iyi sanmaktır. Parçayı bütün zannetmek. Bu yüzden cahil şehir bir kötülük yuvası gibi görünmez. Tam tersine, çoğu zaman düzenli, üretken ve gıptayla bakılan bir yerdir. Fârâbî'nin asıl kâbusu kaos değil, yanlış hedefe kilitlenmiş kusursuz bir düzendir.

Birincisi zaruri şehirdir. Halkı sadece bedenin ayakta kalması için gerekli olanı elde etmek üzere yardımlaşır: yiyecek, barınak, giyecek, güvenlik. Bunun ötesindeki her şey lüks, gereksiz, hatta biraz da züppelik sayılır. Bu şehri bugün tanımak zor değil. Her soruya "ekmek parası" diye cevap verilen hayat, zaruri şehrin hayatıdır. Ve dikkat: Fârâbî burada yoksulluğu suçlamıyor. Zaruri şehrin trajedisi yoksul olması değil; zenginleşse bile aynı yerde durmaya devam edecek olmasıdır. Karnı doyduğunda ne isteyeceğini bilmeyen bir şehirdir o. Ufku, karnının sınırıdır.

İkincisi değişim şehridir; kese şehri diyelim. Burada amaç artık hayatta kalmak değil, biriktirmektir. Servet, bir şey için değil, kendisi için istenir. Fârâbî bu şehrin halkını tarif ederken zenginliğin hangi amaca hizmet ettiğini sormalarının bile aklına gelmediğini söyler. Kese şehrinde her şeyin bir fiyatı vardır ve fiyatı olmayan şeyin kıymeti yoktur. Zamanın fiyatı vardır, dostluğun fiyatı vardır, hatta dinlenmenin bile fiyatı vardır; çünkü dinlenirken kazanmıyorsundur. Bu şehrin en sinsi tarafı, kendini erdem gibi sunabilmesidir: çalışkanlık, tedbir, disiplin. Ama Fârâbî'nin itirazı nettir. Servet bir araçtır; araç amaç haline geldiğinde, o aracı elde eden insan da bir araca dönüşür.

Üçüncüsü düşkünlük şehridir; haz şehri. Halkı yeme içmenin, cinselliğin, oyunun ve eğlencenin verdiği hazzı hayatın kendisi sayar. Fârâbî burada çok ince bir not düşer: Diğer cahil şehirler bu şehre imrenir. Ona bakıp "işte asıl mutlu olan bunlar" derler. Bin yıl sonra bu gözlem hâlâ ayakta. Eğlence, tarihte hiç olmadığı kadar bol, hiç olmadığı kadar ucuz ve hiç olmadığı kadar kesintisiz. Haz şehrinin sorunu hazzın kötü olması değil; hazzın tanımı gereği geçici olması ve geçici bir şeyin üstüne kalıcı bir hayat inşa edilememesidir. O şehirde insanlar mutlu değildir, oyalanmıştır. Aradaki fark, oyalanma bittiği an ortaya çıkar.

Dördüncüsü tegallüb şehri, yani üstün gelme, tahakküm şehri. Fârâbî burada da mertebeler ayırır: Kimi mal için üstün gelmek ister, kimi öldürmenin kendisinden zevk alır, kimi de sırf yenmiş olmanın hazzı için yener; kazanılan şeyin ne olduğu önemli değildir, kazanmış olmak yeter. Bu şehir çoğu zaman disiplinlidir, cesurdur, fedakârdır. Erdem gibi görünen nitelikleri gerçekten vardır; sadece hepsi başkasını alt etmeye ayarlanmıştır. Ve tegallüb şehrini bir haritada aramaya gerek yok. Bir toplantı odasında, bir yorum kısmında, bir aile sofrasında kurulabilir. Haklı olmak değil, haklı çıkmak isteniyorsa orada tegallüb şehri var demektir.

Beşincisi ise Fârâbî'nin kerâme şehri dediği yer. Şeref şehri, itibar şehri. Alkış şehri. Ve bütün cahil şehirler içinde en çok bize benzeyen, hakkında en çok konuşulması gereken şehir odur.

Fârâbî şeref şehrini anlatırken şaşırtıcı bir şey söyler: Cahil şehirler arasında en iyisi, erdemli şehre en çok benzeyeni odur. Çünkü orada insanlar birbirine yardım eder, iyi işler yapar, cömert davranır, kahramanlık gösterir. Dışarıdan bakan biri erdem görür. Ama bütün bunlar tek bir sebeple yapılır: Görülmek, anılmak, saygı duyulmak, itibar edilmek için.

Şeref şehrinde itibar bir para birimidir. Fârâbî bunu neredeyse bir iktisat gibi tarif eder. Servet bile artık kendisi için değil, satın aldığı itibar için istenir; soy, güzellik, mevki, hepsi itibar sıralamasında bir basamak olarak işler. Şehrin yöneticisi de esasen bir itibar dağıtıcısıdır; elindeki asıl güç, kimin görüleceğine karar verme gücüdür.

Ve Fârâbî bu şehrin insanını mahkûm etmez, teşhis eder. Şöyle bir mekanizma tarif eder: İtibar, normalde bir üstünlüğün gölgesidir. Önce gerçekten iyi bir iş yaparsın, sonra o iş takdir edilir. Ama itibarın kendisi doğrudan hedef hâline gelince sıralama tersine döner. Artık takdir edilen niteliğe sahip olmak değil, o niteliğe sahipmiş gibi görünmek yeterlidir. Erdem, erdemin görüntüsüne dönüşür. İnsanlar iyi olmayı değil, iyi bilinmeyi öğrenir.

Şimdi bin yıl ileri sar. Bir nesil düşün ki, doğduğu andan itibaren her yaptığının bir izleyicisi var. Yemeğin fotoğrafı çekiliyor, tatilin kanıtlanıyor, okuduğu kitabın kapağı paylaşılıyor, acısı bile bir gönderi formatına giriyor. Ve en önemlisi: Bütün bunların karşılığı sayıya çevriliyor. Kaç kişi gördü, kaç kişi beğendi, kaç kişi kaldı. Fârâbî'nin soyut bir kavram olarak tarif ettiği itibar, tarihte ilk kez ölçülebilir, karşılaştırılabilir ve anlık hâle geldi. Şeref şehrinin sakinleri artık ne kadar itibarlı olduklarını tahmin etmek zorunda değil; ekranda yazıyor.

Buradaki hüzün, o neslin sığ olması değil. Tam tersi. O nesil sığ değil, endişeli. Değerli olmak istiyor. Bir işe yaramak, sayılmak, birinin gözünde karşılığı olmak istiyor; bu, insanın en eski ve en meşru arzularından biri. Fârâbî de itibar arzusunu ayıplamaz. Sorun arzuda değil, o arzuya verilen cevabın niteliğinde. Çünkü itibar bir aynadır. Ayna hiçbir şey üretmez; sadece önündekini yansıtır. Önünde bir şey yoksa hiçbir şey göstermez, ve gösterdiği şey senin malın değildir. Başkalarının bakışıyla var olan bir değer, o bakış çekildiği an geri alınabilir. Bu yüzden şeref şehrinin insanı hiçbir zaman güvende değildir; en çok alkışlandığı akşam bile, alkışın yarın süreceğinden emin olamaz.

Fârâbî'nin bir uyarısı daha var ki, bugün en çok o tutuyor. Şeref şehri kolayca tegallüb şehrine dönüşür. Sebebi çok basit: İtibar karşılaştırmalıdır. Üstte olmak için altta birinin bulunması gerekir. Herkesin eşit derecede saygı gördüğü bir yerde saygının değeri düşer. Bu yüzden itibar ekonomisi zamanla bir alt etme ekonomisine kayar; övülmek için başkasının yerilmesi gerekmeye başlar. Bir gün alkış toplayan cümlelerin, ertesi gün birini alaşağı eden cümlelerle aynı yerden geldiğini fark ederiz.

Ve bütün bunların bedelini en çok ödeyen şey, kimsenin görmediği iyiliktir. Şeref şehrinde kaydedilmemiş bir iyilik, olmamış sayılır. Bir yaşlıya yolda yardım eden ve bunu kimseye söylemeyen insan, o şehrin muhasebesinde sıfırdır. Oysa Fârâbî'ye göre insanı tamamlayan şey tam da odur: Karşılığı görünmeyen, sadece doğru olduğu için yapılan iş. Kendi kendine yeten bir iyilik. Şeref şehri o iyiliği yasaklamaz; sadece anlamsızlaştırır. Bir şeyi öldürmenin en sessiz yolu da budur.

Geriye altıncı şehir kalıyor ve Fârâbî'nin en tuhaf sayfaları oradadır. Ona cemâiyye şehri der; hür insanların şehri. Burada herkes canının istediğini yapar, kimse kimseye bir hedef dayatmaz, bütün arzular eşit derecede meşrudur ve yönetici, halkın hoşuna gideni yapan kişidir. Aslında yönetilenler yöneticiyi yönetir; alkışı çeken, iktidarı çeker.

Fârâbî bu şehri överken de yererken de aynı gerekçeyi kullanır: İçinde her şey vardır. Her tür insan, her tür arzu, her tür fikir yan yana yaşar. Bu yüzden dışarıdan bakıldığında şehirlerin en gösterişlisi, en hareketlisi, en imrenileni odur. Ve tam da bu yüzden, cahil şehirler içinde erdemli şehrin doğabileceği en muhtemel yer orasıdır. Çünkü içinde her tohum bulunur; erdemin tohumu da. Ama aynı sebeple en kötüsünün doğabileceği yer de orasıdır. İçinde her tohum bulunur; zehirin tohumu da. Hür şehir bir imkândır, bir sonuç değil. Neye dönüşeceği, orada kimin sözünün ağır bastığına bakar.

Peki söz kime ağır basmalı? Fârâbî'nin cevabı erdemli reistir ve o reisin şartlarını sayarken hiç cömert davranmaz. 12 nitelik sıralar. Bedeni sağlam olacak, söyleneni tam kavrayacak, kavradığını unutmayacak, zeki olacak, meramını güzel anlatabilecek, öğrenmeyi ve öğretmeyi yorgunluk saymayacak kadar sevecek. Yemede içmede ölçülü olacak, boş oyuna düşkün olmayacak. Doğruyu ve doğru söyleyenleri sevecek, yalandan ve yalancıdan tiksinecek. Yüksek gönüllü olacak, parayı ve dünya malını küçümseyecek, adaleti sevip zulümden nefret edecek ve doğru bildiği şeyde kararlı olacak, korkak olmayacak.

Bu listeyi okurken insanın aklına kaçınılmaz bir soru geliyor: Böyle biri var mı? Fârâbî de bunu biliyor ve arkasından, kendi sisteminin en pratik hamlesini yapıyor. Bu 12 nitelik tek bir kişide toplanmıyorsa, dağıtılabilir. Hikmet birinde, diğer şartlar bir başkasındaysa ikisi birlikte yönetsin. Şartlar daha çok kişiye dağılmışsa, o kişiler bir kurul olarak yönetsin. Yani erdemli yönetim bir kahraman beklemek zorunda değil; bölünebilir, paylaştırılabilir, kurumsallaşabilir. Ama Fârâbî bir yerde sert bir çizgi çeker: Yönetimde hikmet yoksa, yani neyin niçin yapıldığını bilen akıl yoksa, diğer bütün şartlar sağlansa bile o şehir gerçekte reissiz kalmıştır ve helâke açıktır. İşleyen, üreten, hatta zenginleşen ama nereye gittiğini bilmeyen bir şehir, iyi çalışan bir motorun uçuruma doğru gitmesidir.

Bir de Fârâbî'nin, cahil şehirlerden ayrı tuttuğu ve bugün en çok yakan tanısı var: Fâsık şehir. Orada halk doğruyu bilir. Gerçek mutluluğun ne olduğunu öğrenmiştir, kavramıştır, gerektiğinde anlatır bile. Ama tıpkı cahil şehir gibi yaşar. Yani mesele bilgisizlik değildir. Şeref şehrinin sakinlerine ekranın onlara ne yaptığını anlatsanız, çoğu size hak verir; bunu zaten bilir. Fârâbî'nin ayrımı burada devreye girer: Bilmek ile yapmak arasındaki mesafe, cehaletten daha inatçı bir hastalıktır.

Erdemli reis yoksa erdemli şehir kurulabilir mi? Fârâbî'nin sisteminde dürüst cevap hayırdır; bir şehir, hedefini bilen bir akıl olmadan hedefe yönelemez. Ama o hayır bir çaresizlik değil. Fârâbî erdemli şehrin içinde bile yabani otlar bulunduğunu söyler; ekinin arasında biten, oraya ait olmayan insanlar. İki yüzyıl sonra Endülüs'te İbn Bâcce bu benzetmeyi tersine çevirdi: Bozuk şehirlerde erdemli insan da bir yabani ottur, kendi şehrinde yabancıdır, ve içeriden kendi düzenini kurmak zorundadır. Şehir yoksa insan kendi içindeki şehri yönetmeye başlar. Bu, tam bir cevap değildir; Fârâbî'nin ölçeğine göre yalnız insan tamamlanamaz. Ama kaybedilmiş bir mevzide durmanın adıdır.

Fârâbî'nin kendisi de öyle yaptı. Halep'te bir hükümdarın himayesindeyken, aktarıldığına göre günde yalnızca 4 dirhem kabul ediyordu; ihtiyacından fazlasını almıyordu. Bir sarayın tam ortasında, kese şehrinin vatandaşı olmayı reddetmişti. Erdemli şehri kuramadı. Kurulduğunu da görmedi. Öldüğünde etrafındaki dünya hâlâ tegallüb ediyordu. Geriye bir şehir değil, bir ölçü bıraktı.

Ve o ölçü şu soruyu bize geri veriyor: Sen hangisinde yaşıyorsun? Dürüst cevap muhtemelen "hepsinde" olacak. Sabah zaruri şehirde uyanıp mesaiye gidiyoruz, öğlen kese şehrinde pazarlık ediyoruz, akşam haz şehrinde oyalanıyoruz, gece yatmadan önce şeref şehrinde bildirimlerimize bakıyoruz. Bunlar ülkeler değil, işletim sistemleri; aynı gün içinde birinden ötekine geçiyoruz. Fârâbî'nin sorusu da zaten hangi haritada durduğun değil. Neyi en yüksek iyi saydığın. Çünkü bir şehri şehir yapan şey duvarları değil, ortak hedefidir; ve senin elinin yettiği şehir, senin sofran, işin, birkaç insandan ibaret çevren. Orada neyi ödüllendirdiğine, kimi görünür kıldığına, hangi başarıyı alkışladığına sen karar veriyorsun. Fârâbî'nin bin yıl önceki iddiası tam olarak buydu: Bir insan neyi yüceltirse, zamanla o hâle gelir. Şehirler için de aynısı geçerli.

Nöron Felsefe'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.