Aynı Suç, Farklı Kader: Ahlakta Şans

Bölüm metni

İki insan aynı gece, aynı hızla, aynı dikkatsizlikle araba kullanıyor. Birinin önüne bir çocuk çıkıyor, öbürünün önüne çıkmıyor. Ertesi sabah biri katil, diğeri sadece şanslı bir adam — peki ikisi arasındaki tek fark tesadüfse, ahlak dediğimiz şey ne kadar bize ait?

Bir cuma gecesi, aynı sokakta, aynı saatte iki araba. İkisinin de sürücüsü o akşam benzer bir masada oturmuş, benzer miktarda içmiş, sonra aynı gerekçeyle direksiyona geçmiştir: ev çok yakın, yol boş, kendimi iyi hissediyorum. İkisi de aynı ışıkta, aynı hızda, aynı dalgınlıkla ilerler. Aralarındaki tek fark, birinin geçtiği kavşakta kaldırım kenarında topunun peşinden koşan bir çocuğun olması, diğerinin geçtiği kavşakta olmamasıdır.

Bir saat sonra biri evinde, ayakkabılarını çıkarmış, ertesi güne dair hiçbir şey değişmemiş halde uyumaktadır. Diğeri bir hastane koridorunda, elleri titreyerek duvara yaslanmış, hayatının ikiye bölündüğü ânı henüz idrak edememektedir. Yıllar boyunca birine "katil" denecek, diğerine hiçbir şey denmeyecektir. Birinin adı bir dosyanın kapağına yazılacak, bir mahkeme salonunda kaç kez okunacak, çocuğun ailesi o adı ömürleri boyunca hatırlayacaktır. Diğerinin o geceye dair tek kaydı, belki cebinden çıkan bir otopark fişidir.

Şimdi zor soruyu soralım: bu iki insan, o direksiyona oturduğu anda, birbirinden ne kadar farklıydı? Karakter olarak, niyet olarak, aldığı riskin bilgisi olarak, kendi iradesiyle yaptığı seçim olarak, aralarındaki fark neydi? Dürüst cevap şudur: hiçbir şey. Aralarındaki bütün fark, o kavşakta bir çocuğun topunu kaçırıp kaçırmamasıydı. Yani ikisinin de kontrolü dışında olan, ikisinin de bilmediği, ikisinin de hesabına yazılamayacak bir tesadüf.

Ama biz o tesadüfü hesaba yazıyoruz. Hem de en ağır biçimde.

Bunu sadece sokakta, öfkeli bir ânın refleksiyle yapmıyoruz. Hukuk da yapıyor, üstelik açıkça, yazılı olarak. Türk Ceza Kanunu'nun 35. maddesi suça teşebbüsü düzenler. Bir insanı öldürmeye karar veren, silahını alan, planını yapan, tetiği çeken biri düşünün. Kurşun hedefini bulur ve karşısındaki ölürse, kasten öldürmeden ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasıyla yargılanır. Aynı kurşun, aynı niyet, aynı el, ama karşısındaki adam o gece iyi bir cerraha denk gelmiş ve kurtulmuşsa, fail teşebbüsten yargılanır ve kanunun sözüyle 13 yıldan 20 yıla kadar hapis cezası alır. Yaptığı şeyin tamamı aynıdır. İçindeki her şey aynıdır. Aradaki farkı belirleyen, ambulansın trafiğe takılıp takılmadığı, nöbetçi cerrahın o gece kaç saattir ayakta olduğu, kurşunun bir milimetre sağdan mı soldan mı geçtiğidir. Bir insanın hayatının 20 yılı ile ömrünün tamamı arasındaki fark, failin hiçbir şekilde müdahale edemediği değişkenlere emanet edilmiştir.

Bu tuhaflığı fark eden ilk kişi biz değiliz. 1759'da, Ahlaki Duygular Kuramı'nda Adam Smith, insanın duygularındaki bu düzensizlik üzerine düşünür. Verdiği örnek şaşırtıcı derecede bugüne aittir: pencereden ya da yol kenarından umursamazca bir taş atan adam. Taş kimseye çarpmazsa, adama olsa olsa "dikkatsizsin" deriz, kısa bir azarla geçiştiririz. Aynı taş bir çocuğun başına isabet edip onu öldürürse, aynı adamı neredeyse bir câni gibi görürüz. Smith'in dikkat çektiği şey şudur: adamın umursamazlığı iki durumda da tıpatıp aynıydı. Değişen tek şey, taşın havadaki yolculuğuydu.

Felsefe bu çatlağa çok geç bir tarihte, 1976'da bir isim verdi. O yıl İngiltere'de Aristoteles Derneği'nin bir oturumunda iki filozof, Bernard Williams ve Thomas Nagel, aynı başlığı taşıyan iki metin sundular: ahlaki şans. Nagel'in tarifi çıplaklığı bakımından rahatsız edicidir. Bir insanın yaptığı şeyin önemli bir kısmı onun kontrolü dışındaki etkenlere bağlıysa ve biz buna rağmen onu o konuda ahlaken yargılamaya devam ediyorsak, orada ahlaki şans vardır.

Ve biz bunu her gün yapıyoruz. Direksiyonda mesaj yazarken evine sağ salim varan milyonlarca insan, o yüzden kendini kötü biri saymaz. Çocuğunu bir dakikalığına yalnız bırakıp geri döndüğünde her şeyi yolunda bulan anne, ihmalkâr sayılmaz. Yıllarca hız yapıp hiç kaza yapmamış sürücü, kendini iyi sürücü sanır. Aynı davranışın sonu bir kez kötüye çıktığında ise, o insan hakkında verdiğimiz hüküm bir anda değişir. Sanki o gece bambaşka bir insan olmuştur. Oysa değişen o değildir; değişen dünyadır.

İşte bu, ahlakın küçük bir pürüzü değil. Adaletin temelindeki bir yarık. Çünkü ahlakın en eski vaadi şuydu: seni ancak elinde olandan sorumlu tutarım. Eğer elinde olmayan şey seni câni ya da masum yapabiliyorsa, o vaat tutulmamış demektir.

Bu yarığı gören ve onu bir daha açılmamak üzere kapatmaya çalışan bir filozof var: Immanuel Kant. 1785'te yayımladığı Ahlak Metafiziğinin Temellendirilmesi, bu yarığa karşı örülmüş bir kaledir.

Kant kitaba, felsefe tarihinin en cüretkâr açılışlarından biriyle başlar. Dünyada, hatta dünyanın dışında, kayıtsız şartsız iyi denebilecek tek bir şey düşünülebilir: iyi isteme, yani iyi niyet. Başka her şey koşullu iyidir. Zekâ iyidir ama kötü bir insanın elinde daha tehlikelidir. Cesaret iyidir ama zâlimin cesareti korkaklığından beterdir. Servet, sağlık, itibar, hepsi doğru istemenin elinde iyi, yanlış istemenin elinde silahtır. Geriye tek başına, kendi içinde iyi olan tek şey kalır: doğru olanı, doğru olduğu için isteme kararı.

Sonra Kant, bu kalenin duvarını örer. Diyelim ki bu iyi isteme, talihin özel bir cilvesiyle hiçbir şeyi başaramadı. Elinden hiçbir sonuç çıkmadı. Bütün gayretine rağmen ortada geriye hiçbir eser kalmadı. Kant'ın cevabı nettir: değerinden zerre kaybetmez. Kendi içinde parlayan bir mücevher gibidir, ışığını kendinden alır; işe yaraması ya da yaramaması, o ışığa hiçbir şey ekleyip çıkarmaz.

Bu cümlenin neden yazıldığını anlamak için, neye karşı yazıldığını bilmek gerekir. Kant'tan iki bin küçük yıl önce Aristoteles, Nikomakhos'a Etik'te iyi bir hayatın talihe açık olduğunu kabul etmişti. Erdem yeterli değildi; sağlık, dostlar, imkân, hatta ölümden sonra çocuklarının başına gelenler bile bir hayatın mutluluğunu etkileyebilirdi. Aristoteles bunun için Troya kralı Priamos'u örnek verir: erdemli bir hayat, sonundaki felaketlerle gölgelenebilir. Talih, ahlakın odasına girme hakkına sahiptir.

Kant o kapıyı çarparak kapatır. Ahlak, dışarıdan gelen hiçbir şeye borçlu olmamalıdır. Çünkü ancak o zaman herkes için eşit biçimde erişilebilir olur. Zenginin sadaka verecek parası vardır, fakirin yoktur; ama ikisinin de cömert bir niyeti olabilir. Güçlünün müdahale edecek imkânı vardır, hastanın yoktur; ama ikisinin de âdil bir istemesi olabilir. Kant'ın kalesi, aslında bir eşitlik iddiasıdır: ahlak, imkânı olanların lüksü değildir.

Fakat 1976'da Nagel, bu kaleyi tek bir hamleyle değil, birbirini takip eden dört kuşatmayla sarar.

Birincisi sonuç şansı. İki sürücünün, iki kurşunun, savrulan taşın şansı. Aynı eylemin dünyada nasıl bittiğine göre farklı yargılanması.

İkincisi koşul şansı, ki en rahatsız edici olanıdır. Nagel'in verdiği örnek şudur: 1930'ların Almanya'sında rejimle işbirliği yapan sıradan bir insanı düşünün. Onu ağır biçimde yargılarız, haklı olarak. Şimdi aynı insanı, 1930 yılında şirketi tarafından iş icabı Arjantin'e gönderilmiş olarak düşünün. Aynı insan, aynı karakter, aynı zaaf. Ama o sınava hiç girmediği için, ömrünü kimsenin kötü bir şey söyleyemeyeceği sıradan bir vatandaş olarak tamamlar. Ahlaki kaderi, bir şirket kararının belirlediği coğrafyaya bağlıdır. Hangi sınava gireceğimizi biz seçmiyoruz. Sınavı seçmeyen, notunu da tam olarak hak etmiş sayılabilir mi?

Üçüncüsü kuruluş şansı. Sabırlı olmak, öfkesini tutabilmek, korktuğu halde öne çıkabilmek, başkasının acısını hissedebilmek. Bunlar erdem sayarız ve sahiplerini överiz. Oysa mizacımızı, sinir sistemimizi, çocukluğumuzda gördüğümüz muameleyi, ilk on yılımızda bize kimin nasıl davrandığını hiçbirimiz seçmedik. Sakin bir insan olmak, sakin olmayı seçmiş olmak değildir çoğu zaman; sakin olması kolaylaştırılmış olmaktır.

Dördüncüsü nedensel şans, ki en derindeki tabakadır. Eğer istemenin kendisi de kendinden önceki nedenlerin ürünüyse, Kant'ın kalesinin içindeki o mücevher de bize dışarıdan verilmiş demektir.

Kuşatma tamamlandığında, kalenin içinde hiçbir alanı olmayan bir noktadan başka bir şey kalmaz. Nagel bunu bir zafer olarak sunmaz; aksine, dürüst bir çaresizlikle bırakır. Ona göre bu ayıklama, sonunda ahlaki yargının öznesini, yani "yapan ben"i buharlaştırır. Ve buna rağmen biz yargılamaktan vazgeçmeyiz. Vazgeçemeyiz.

Williams ise başka bir yerden vurur. Ona göre sonucu ahlakın dışına atmak, insanın gerçekte yaşadığı ahlaki hayata ihanettir. Kusuru olmadığı halde bir çocuğa çarpan kamyon şoförünü düşünün. Hukuk onu aklar, herkes ona "senin suçun değildi" der ve bu doğrudur. Ama o adam ertesi sabah kalkıp "benim suçum değildi" deyip hayatına kaldığı yerden devam etseydi, hepimiz ürperirdik. Ondan bir şey bekleriz; olayı gazeteden okuyan yabancıdan beklemediğimiz bir şey. Williams buna failin pişmanlığı adını verir. Suçluluk değildir, ama seyircinin üzüntüsü de değildir. Aradaki o isimsiz duygu, ahlakın sonuçtan hiçbir zaman tamamen kopamayacağının kanıtıdır.

Şimdi bu tartışmayı Türkçe konuşan bir eve taşıyalım, çünkü orada aynı sorunun çok daha eski ve çok daha yatışmış bir dili var.

Kaza atlatan biri için ne deriz? "Allah korudu." Bir işi tutmayan için ne deriz? "Kısmet değilmiş." Son anda binmediğimiz bir uçak düşse, "nasip" deriz. Dikkat edin: bu cümlelerin hepsi, aslında ahlâkî şansın itirafıdır. İyi sonucun bizim eserimiz olmadığını, kötü sonucun bizim marifetimiz olmadığını gündelik dilde zaten söylüyoruz. Sonuçların sahibi biz değiliz. Bunu bilmek için felsefe okumamız gerekmedi.

Peki sonuç bizim değilse, bize ait olan ne? İslam düşüncesinin cevabı tek kelimedir: niyet.

Bu kelimenin ağırlığını görmek için Buhârî'nin Sahîh'ini açmak yeterli. Kitabın en başına, binlerce hadisin en önüne konulan ilk rivayet şudur: ameller ancak niyetlere göredir ve herkese niyet ettiği şey vardır. Bir hadis külliyatının kapı eşiğine bu cümleyi koymak, tesadüf değil, bir programdır. Sanki şöyle denmektedir: bundan sonra okuyacağın bütün hükümlerin ölçüsü, dıştan görünen fiil değil, o fiilin arkasındaki istemedir.

Bu ilke, sonucu hesabın dışına çıkarmakla kalmaz, niyeti tek başına muhasebeye sokar. Rivayetlerin bildirdiğine göre, bir iyiliğe niyetlenip onu yapmaya imkân bulamayan kişiye o iyilik yazılır; bir kötülüğü içinden geçirip ondan vazgeçen kişiye ise hiçbir şey yazılmaz. Yani defter, dünyada olup bitenlere göre değil, insanın kendi iç hareketine göre tutulur. Fakirin veremediği sadaka, kaydedilmemiş bir cömertlik değildir.

Gazâlî, İhyâu Ulûmi'd-dîn'de niyete müstakil bir bölüm ayırır ve orada tuhaf bir manzara çizer: dıştan bakıldığında tıpatıp aynı görünen iki fiil, arkalarındaki kasta göre biri ibadet biri gösteriş, biri sevap biri günah olabilir. Aynı sadaka, aynı el, aynı miktar. Fiil bir bedendir, niyet ona can veren şeydir. Gazâlî'nin ısrarı şudur ki insan, kendi niyetini bile kolayca bilemez; nefsin gösterişi cömertlik kılığında dolaşır. Yani niyet ölçüsü, kolay bir ölçü değildir. Sonucu ölçmek kolaydır, çünkü ortadadır. Niyeti ölçmek, ömürlük bir dikkat işidir.

Bu ölçünün arkasında bir de metafizik vardır. 10. yüzyılda Semerkant'ta yaşayan Ebû Mansûr el-Mâtürîdî, Kitâbü't-Tevhîd'inde insanın fiili ile o fiilin âlemde meydana gelmesini birbirinden ayırır. İnsan fiilin kâsibidir, yani onu kendi seçimiyle kesbeder, üstlenir; ama o fiilin dünyada bir olay olarak gerçekleşmesi Allah'ın yaratmasıyladır. Bu ayrım, kuru bir kelâm tartışması gibi görünür ama tam da bizim sorunumuzun kalbine oturur: eylemi ve sonucu ontolojik olarak ayırır. Sorumluluk kastta düğümlenir, sonuç ise senin mülkün değildir. Kurşunun hedefi bulup bulmaması senin defterinin konusu değildir; o kurşunu göndermeye karar vermiş olman, defterin tamamıdır.

Burada hemen bir tehlike beliriyor. Kısmet fikri, kolayca tembelliğin ve sorumsuzluğun kılıfına dönüşebilir. Elini hiç uzatmayan biri de "kısmet değilmiş" der, elinden geleni yaptıktan sonra kaybeden de. Aynı cümle, birinin sığınağı, diğerinin teselli edici gerçeğidir. Geleneğin bu tehlikeye verdiği cevap ise nettir. Kur'an, Necm suresi 39'da insanın ancak çalıştığının karşılığını göreceğini söyler. Ve deveyle ilgili meşhur cevap vardır: devesini serbest bırakıp tevekkül ettiğini söyleyen adama, önce bağla, sonra tevekkül et denir. İkisi arasındaki iş bölümü açıktır: ekmek senin, hasat senin değil. Kısmet, çabanın yerine geçen bir şey değil, çaba bittikten sonra başlayan alanın adıdır.

Bu ölçünün 20. yüzyıl Türkiye'sindeki en ısrarlı savunucularından biri Nurettin Topçu'dur. 1934'te Sorbonne'da tamamladığı ve isyan ahlâkı diye bilinen tezinde, ahlâkî değeri eylemin dış büyüklüğünde değil, iradenin derinliğinde arar. Topçu'ya göre bir hareketi ahlâkî yapan şey, ne kadar iş bitirdiği değil, insanın alışkanlığa, konformizme ve kalabalığın onayına karşı kendi iradesiyle ayağa kalkmasıdır. Sonuç görünürdedir, irade görünmez; ama değeri taşıyan görünmeyendir.

Şimdi Kant ile bu ölçü arasındaki farkı görebiliriz. İkisi de sonucu ahlâkın merkezinden çıkarır. Ama Kant bunu tek başına, aklın mahkemesinde, kimsenin görmediği bir odada yapar. Doğu'nun ölçüsünde ise niyetin bir muhatabı vardır: görünmeyeni gören bir şahit. Bu, felsefi olarak küçük ama yaşantı olarak devasa bir farktır. Çünkü kimsenin bilmediği bir iyi niyetin, kimsenin bilmediği bir yerde kayda geçtiğine inanmak, o niyeti taşınabilir kılar.

Ve bu ölçünün şansa yaptığı şey de farklıdır. Kant şansı ahlâkın odasından kovar, yok saymaya çalışır. Kısmet fikri onu kovmaz; ona bir isim verir, bir yer gösterir ve o yeri insanın hesabının dışına taşır. Şans âlemden çıkarılmaz, sadece senin defterinden çıkarılır.

Burada, bütün bu tartışmanın altında sessizce duran asıl mesele beliriyor. Elimizde iki ölçü var: sonuç ölçüsü ve niyet ölçüsü. Sorun bu ikisinden hangisinin doğru olduğu değil. Sorun, hangisini kime uyguladığımız.

Çünkü dürüst olalım: ikisini de kullanıyoruz. Ama sistemli biçimde. Kendimizi neredeyse her zaman niyetimizle tartıyoruz. "Öyle demek istemedim." "İyi niyetliydim." "Şartlar öyle gerektirdi." Başkasını ise neredeyse her zaman sonucuyla tartıyoruz. Ne olduğuna bakıyoruz, ne istediğine değil. Toplantıya geç kalan iş arkadaşımız düzensizdir; biz geç kaldığımızda trafik vardır. Bize sert cevap veren insan kaba biridir; biz sert cevap verdiğimizde zor bir gün geçiriyorduk. Sosyal psikolojide 1970'lerin başında Edward Jones ve Richard Nisbett'in tarif ettiği bu eğilime oyuncu-gözlemci asimetrisi denir: kendi davranışımızı duruma, başkasınınkini karakterine bağlarız.

Yani ahlâkî şans, dışarıda, dünyanın tesadüflerinde duran soğuk bir felsefe problemi değil. İçimizde, çift standartlı bir terazi olarak duruyor.

Üstelik bu terazi öyle kolay ayarlanabilecek bir alışkanlık da değil. Psikolog Fiery Cushman'ın 2008'de yayımladığı çalışmalar, insanın ahlâkî yargısının tek bir sistem olmadığını gösteriyor. Bir eylemin yanlış olup olmadığına karar verirken ağırlıklı olarak niyete bakıyoruz; ama cezanın ne kadar olması gerektiğine karar verirken sonuca duyarlı hale geliyoruz. İki ölçü de içimizde, aynı anda çalışıyor. Bu yüzden hukuku ne kadar akıllıca yazarsanız yazın, ahlâkî şansı kanunla ortadan kaldıramıyorsunuz; çünkü onu yazan zihin zaten iki ölçüyle çalışıyor.

O halde ne yapacağız? Ahlâkî şansın bize öğrettiği şeyin tek yönlü kullanılması gerekiyor. Aynı gerçek, başkasına uygulandığında merhamet, kendine uygulandığında mazeret oluyor. "Sonuçlar insanın elinde değil" cümlesi, karşındaki için söylendiğinde bir hakikat; kendin için söylendiğinde bir kaçış kapısı. Ölçüyü tersine çevirmek, yani kendini sonuçlarınla, başkasını niyetiyle tartmak, kulağa fedakârca geliyor ama aslında sadece adil olanı yapmak.

İkinci sonuç daha pratik. Sonucu kontrol edemiyorsan, kendini şansa maruz bıraktığın alanı daraltabilirsin. Ahlâk, kritik anda gösterilen kahramanlık değil çoğu zaman; kendini hangi ânların içine soktuğunun toplamı. O gece anahtarı bir başkasına vermek, o mesajı direksiyondayken açmamak, ameliyattan önce kontrol listesini okumak, yorgunken vardiyayı uzatmamak. Bunların hiçbiri kahramanca kararlar değil ve hiçbiri sana bir teşekkür kazandırmaz. Ama koşul şansının bir kısmı, biz yeterince erken davranırsak seçilebilir hale gelir. Nagel'in kuşatmasını tamamen kıramayız; ama duvarın bir bölümünü kendi ellerimizle örebiliriz.

Üçüncüsü, en yakıcı olanı. Eğer iyiliğimizin bir kısmı bize verilmiş bir mizacın, bize denk gelmemiş bir sınavın, bizi hiç zorlamamış bir yoksulluğun eseriyse, o iyilik bize gurur değil, borç bırakır. "Ben olsam asla yapmazdım" cümlesi, çoğunlukla denenmemiş bir cümledir. Ve denenmemiş bir cümle, ahlâkî bir başarı değildir; sadece bir bilgi eksikliğidir.

Bunun bir de öbür yüzü var, ve o yüz daha ağır. Kötü şansın vurduğu insan, çoğu zaman kendisine kimsenin göstermeyeceği kadar acımasız davranır. Niyetinde olmayan bir sonucun altında ömrünü geçiren insanlar var; kendi ellerinden çıkmış ama kendilerinin istemediği bir şeyin yükünü taşıyanlar. Onlara söylenmesi gereken şey ne "hiçbir şey olmadı" ne de "sen bir canisin". Sorumluluk ile suçun aynı şey olmadığını hatırlatmak. Olan bir şey gerçekten oldu ve onarımı gerektiriyor; ama onarım, kendinden nefret etmek değildir. Yükü taşımanın, kendini yok etmekten başka bir biçimi var.

Ve sonunda geriye, o gece hiçbir şey olmadan evine varan sürücü kalıyor. Onun bir dosyası yok. Bir duruşması, bir manşeti, bir cezası yok. Hakkında hiçbir hüküm kurulmayacak. Kimse ona o gece ne olduğunu, o direksiyonda kim olduğunu hiçbir zaman söylemeyecek.

Bunu ona söyleyebilecek tek bir kişi var. Ve hangi ölçüyü kullanacağına da yalnızca o karar verebilir. Ahlâkî şansın en ürkütücü tarafı, bir kader dağıtıcısı olması değil; kimsenin bakmadığı yerde kendi hakkımızda vereceğimiz hükmü tamamen bize bırakmasıdır.

Nöron Felsefe'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.