Zaman Neden Yaşlandıkça Hızlanır?

Bölüm metni

Çocukken bir yaz tatili sonsuza kadar sürerdi; şimdi bütün bir yıl "nasıl geçti anlamadım" diye kapanıyor. Oysa saat aynı saat, gün aynı gün — değişen ne? Bu bölümde zamanın dışarıda değil, içeride ölçüldüğünü söyleyen düşünürlerin peşine düşüyoruz.

Telefonunuzun fotoğraf galerisini geriye doğru kaydırdığınız ânı düşünün. Bir kare çıkar karşınıza; bir masa, birkaç yüz, arkada tanıdık bir duvar. "Bu geçen bahardı" dersiniz kendinize. Sonra köşedeki tarihe bakarsınız ve üç yıl olduğunu görürsünüz. Üç yıl. Arada bir taşınma, bir iş değişikliği, iki kış vardır ve hepsi tek bir kalın katman gibi üst üste binmiştir. Bu küçük şaşkınlık, insanın kendi hayatıyla ilgili en sık yaşadığı ve en az düşündüğü şeydir.

Oysa çocukken hiç böyle değildi. Okulun kapandığı gün ile açıldığı gün arasında bir ömür vardı. Yaz üç aydı ve o üç ay, içine sığmayacak kadar çok şey alıyordu: sokakta öğrenilen bir oyun, bir akraba ziyaretinde tanışılan bir çocuk, tavan arasında bulunmuş bir kutu, hastalanılan bir hafta. Ağustos sonunda haziran başı, geçmişten değil, başka bir hayattan bir hatıra gibi görünürdü. Şimdi ise ağustos, haziranın hemen ertesi günü gibi.

Burada iki ayrı zamanla karşı karşıyayız ve dilimiz ikisi için de aynı kelimeyi kullandığı için karışıklık çıkıyor. Birincisi saatin zamanı. Ölçülür, bölünür, herkes için aynıdır, pazarlık kabul etmez. Diş hekiminin koltuğunda geçirdiğiniz 40 dakika ile uzun zamandır göremediğiniz bir arkadaşınızla masada geçirdiğiniz 40 dakika, saat açısından tıpatıp aynı şeydir. İkincisi yaşanan zaman. Ve orada o iki 40 dakika birbirine hiç benzemez. Biri genişler, uzar, dakikaları tek tek sayılır hâle gelir. Öteki büzülür, siz farkına varmadan biter, kalkarken "nasıl geçti" dersiniz.

Felsefenin zaman üzerine en eski ve en sağlam tanımı birinciyi hedef alır. Aristoteles, Fizik'inde zamanı, önce ve sonraya göre hareketin sayısı olarak tanımlar. Yani zaman, değişimin ölçüsüdür; gölge duvarda ilerlediği, sarkaç salındığı, gezegen döndüğü için sayabiliriz onu. Bu tanım İslam düşüncesinde de sürdürülür; İbn Sînâ, eş-Şifâ'da zamanı hareketin miktarı olarak ele alır, onu hareketten ayrı, kendi başına duran bir şey saymaz. Bu çizgi son derece güçlüdür ve dışarıdaki zamanı kusursuz açıklar. Fakat içerideki zaman hakkında tek kelime etmez. Sarkaç, sizin canınız sıkıldığı için yavaşlamaz.

Sorunun ilk ciddi cevap adayı bir filozoftan geldi, ama fizikten değil, aritmetikten. Fransız düşünür Paul Janet, 1877'de yayımladığı kısa bir yazıda basit bir fikir öne sürdü: bir zaman aralığının uzunluğunu, o âna kadar yaşadığımız toplam ömre oranla algılıyoruz. 10 yaşındaki bir çocuk için bir yıl, hayatının onda biridir; devasa bir dilim. 50 yaşındaki biri için aynı yıl ellide bir eder; ince bir tabaka. Aynı takvim yılı, ilkinin hayatında bir kıta, ikincisinin hayatında bir ada büyüklüğündedir. Fikir zarif, akılda kalıcı ve rahatlatıcı biçimde matematikseldir. Zamanın hızlanması bu hesaba göre bir yanılsama bile değildir; kaçınılmaz bir kesirdir.

Ne var ki ölçüldüğünde tam olarak böyle çıkmıyor. Alman psikolog Marc Wittmann ve meslektaşının 14 ile 94 yaş arasında yaklaşık 500 kişiyle yaptığı çalışma, ilginç bir tablo gösterdi. İnsanlara "son bir saat sizce nasıl geçti", "son hafta, son ay nasıl geçti" diye sorduğunuzda genç ile yaşlı arasında kayda değer bir fark çıkmıyor. Herkes için bir hafta bir haftadır. Fark, ancak "son 10 yıl" gibi uzun aralıklar sorulduğunda beliriyor ve orada gerçekten de yaş ilerledikçe "çok hızlı geçti" cevabı artıyor. Ama bu artış da sonsuza kadar sürmüyor; orta yaştan sonra bir yerde düzleşiyor, sabitleniyor. Oysa saf bir oran hesabı, 70 yaşındaki birinin yılının 40 yaşındakine göre neredeyse yarı yarıya kısalmasını beklerdi.

Yani mesele bir bölme işlemi değil. Bir saat herkes için bir saatse ama on yıl herkes için on yıl değilse, hızlanan şey ânın kendisi olamaz. Hızlanan şey, geriye dönüp baktığımızda elimizde kalan şeydir. Ve bu, soruyu tamamen yerinden oynatır. Zaman dışarıda, kadranda, sarkaçta değilse, ölçtüğümüz o şey nerede duruyor?

Bu soruyu bir insanın sorabileceği en çıplak hâliyle soran adam, 4. yüzyılın sonunda Kuzey Afrika'da, bugün Cezayir sınırları içinde kalan Hippo şehrinde yaşıyordu. Augustinus, İtiraflar'ın on birinci kitabında duruyor ve şu cümleyi kuruyor: Zaman nedir? Kimse bana sormazsa biliyorum; soran birine açıklamak istediğimde bilmiyorum. Bu, felsefe tarihinin en dürüst cümlelerinden biridir, çünkü hepimizin durumunu tarif eder. Zamanı kullanırız, ona göre yaşarız, onunla övünür ve onunla yakınırız; tanımlamaya kalkınca elimizde kalmaz.

Augustinus üstelemeye devam eder ve elinde gerçekten hiçbir şey kalmaz. Geçmiş nerededir diye sorar. Geçmiş artık yoktur; olsaydı geçmiş olmazdı. Gelecek nerededir? Gelecek henüz yoktur; olsaydı gelecek olmazdı. Öyleyse geriye yalnızca şimdi kalır. Ama şimdiyi tutmaya çalıştığınızda o da elinizde erir. Bu yüzyıl şimdi midir? İçinde geçmiş yıllar da var, gelmemiş yıllar da. Bu yıl mı? Aynı sorun. Bu ay, bu gün, bu saat, bu dakika. Böldükçe küçülür ve sonunda hiçbir genişliği olmayan, süresi olmayan bir sınıra varırsınız; iki yokluk arasındaki bıçak sırtı. Süresi olmayan bir şey nasıl zaman olabilir?

Buradan çıkış yolu, Augustinus'un asıl buluşudur. Diyor ki: ama biz zamanı gerçekten ölçüyoruz. Bir hecenin uzun, ötekinin kısa olduğunu söyleyebiliyoruz. Bir sesin bittiğini ve ne kadar sürdüğünü biliyoruz. Peki artık var olmayan bir sesi neyle ölçüyoruz? Cevap: onu değil, onun bizde bıraktığı izi ölçüyoruz. Zaman ruhta ölçülür. Ve o üç zaman aslında üç ayrı yerde değil, tek bir yerde, hepsi şimdide durur: geçmiş şeylerin şimdisi bellektir, şimdiki şeylerin şimdisi dikkattir, gelecek şeylerin şimdisi beklentidir.

Sonra çok somut bir örnek verir. Bildiğiniz bir ilâhiyi okuduğunuzu düşünün. Başlamadan önce ilâhinin tamamı beklentinizdedir; henüz söylenmemiştir, önünüzde durur. Söylemeye başladığınızda her hece beklentiden koparak belleğe geçer. Okudukça beklenti azalır, bellek büyür; ta ki beklenti bitip her şey belleğe dolana kadar. Augustinus bu gerilmeye distentio animi der; ruhun yayılması, gerilmesi. Zaman, ona göre, işte bu gerilimin kendisidir.

Ve şu kritik cümleyi ekler: bu, tek bir ilâhi için doğru olduğu gibi, o ilâhinin içindeki tek bir hece için de, ilâhilerden oluşan uzun bir tören için de, insanın bütün hayatı için de doğrudur. Hayat da böyle okunan bir metindir. Önünüzdeki bölüm beklentidir, arkanızdaki bölüm bellektir ve siz o ikisi arasında gerilmiş bir yaysınız.

Bu düşünceyi elimizdeki soruna doğru uzattığımızda bir şey yerine oturuyor. Eğer geçmiş zamanı bellekten okuyorsak, bir yılın uzunluğu o yılın bellekte kapladığı yerdir. Yılın saat cinsinden uzunluğu değişmez; yılın kayıt cinsinden uzunluğu ise sürekli değişir. Çocuklukta hemen her şey ilk kezdir, dolayısıyla her şey kaydedilir; bellek, tanımadığı bir şehirde dolaşan biri gibi durmadan not alır. Kırk yaşında aynı yıl, aynı sokaklarda, aynı işte, aynı masada geçtiğinde bellek not almaya gerek görmez. Yıl yaşanmıştır ama kaydedilmemiştir. Ve kaydedilmemiş bir yıl, geriye dönüp bakıldığında yok hükmündedir.

Yani hızlanan zaman, aslında incelen bir defterdir. Peki insan neden bir noktadan sonra not almayı bırakır?

Bu soruya ömrünü veren adam, Augustinus'tan 15 yüzyıl sonra, Paris'te ders veriyordu. Henri Bergson, 1889'da yayımladığı Bilincin Doğrudan Verileri Üzerine Deneme'de, felsefenin ve bilimin zaman hakkında konuşurken hep aynı hatayı yaptığını söyledi: zamanı uzaya çeviriyorlar. Onu kadranda bir yaya, takvimde bir kareler dizisine, grafikte yatay bir eksene dönüştürüyorlar. Böylece zamanı ölçülebilir hâle getiriyorlar, ama ölçülebilir hâle getirdikleri şey artık zaman değil; zamanın uzaya serilmiş, birbirinin dışına dizilmiş, birbirinin aynı parçalardan oluşan bir haritası.

Gerçek zaman ise, Bergson'a göre, böyle parçalara ayrılmaz. O buna süre der. Süre, birbirinin peşi sıra dizilen anlar değil, birbirinin içine geçen, biriken, birbirini renklendiren bir akıştır. Bir melodi dinlerken notaları tek tek saymazsınız; her nota kendinden öncekilerin izini taşıdığı için anlam kazanır. Süre böyledir ve tam da bu yüzden bir kronometreye sığmaz.

Bergson bunu 1907 tarihli Yaratıcı Evrim'in ilk sayfalarında unutulmaz bir örnekle anlatır. Kendime şekerli su yapmak istiyorum, der. Şekeri bardağa atarım ve beklerim. Beklemek zorundayım. Şekerin erimesi kendi süresini alır ve benim sabırsızlığım o süreyi kısaltmaz. İşte o bekleyiş, o çaresiz gecikme, zamanın gerçek olduğunun kanıtıdır; matematiksel bir zamanda hiçbir şeyin beklemesi gerekmez.

Bu düşünce Bergson'u döneminin en ünlü filozofu yaptı; 1927 Nobel Edebiyat Ödülü'nü aldı. Ama aynı düşünce onu tarihin en meşhur tartışmalarından birinin içine de soktu. 6 Nisan 1922'de Paris'te, Fransız Felsefe Derneği'nin toplantısında Albert Einstein'la karşı karşıya geldiler. Bergson, görelilik kuramının zamanın ölçülmesi hakkında söylediklerini kabul ediyor ama yaşanan zamanı dışarıda bıraktığını düşünüyordu. Einstein'ın cevabı kısa ve kesindi: filozofların zamanı diye bir şey yoktur. Fizik açısından tartışmayı Einstein kazandı ve Bergson'un yıldızı sönmeye başladı. Ancak Einstein'ın cümlesi bizim sorumuza cevap vermiyordu, çünkü şekerin erimesini bekleyen sabırsızlığı ölçen bir âlet hâlâ yok.

Bergson'un süre kavramı, defterin neden inceldiğini açıklıyor. Süre, dikkatin bir işlevidir. Bir melodiyi ilk kez duyduğunuzda her nota bir olaydır; yüzüncü kez duyduğunuzda melodi artık dinlenmez, tanınır. Yetişkin hayatı, tanınan şeylerden kurulur. Her sabah aynı yol, aynı sıra, aynı yüzler. Zihin verimliliği seçer ve haklı olarak seçer: tanıdık olanı işlemeye enerji harcamaz, onu bir etikete indirger ve geçer. Böylece hayatın büyük bölümü yaşanır ama fark edilmez.

Bellek araştırmaları bu tabloyu şaşırtıcı bir keskinlikle doğruluyor. İnsanlara hayatlarının tamamından anılarını anlattırdığınızda, anıların dağılımı düz çıkmaz; yaklaşık 15 ile 25 yaş arasında belirgin bir tümsek oluşur. O yıllar orantısız biçimde kalabalıktır. Sebebi gizemli değil: ilk kezlerin çoğu oraya sıkışmıştır. İlk şehir, ilk aşk, ilk ayrılık, ilk ev, ilk iş, ilk büyük hata. Sonrasında hayat çoğu insan için tekrarlanan bir yapıya oturur ve tümsek biter.

Aynı mekanizma çok daha kısa ölçekte de görünür. Yeni bir şehirde geçirilen bir hafta, yaşarken çabuk akar ama geriye dönüp bakınca kocaman durur; evde geçirilen bir hafta ise tam tersi. İngiliz yazar Claudia Hammond'ın tatil paradoksu dediği bu asimetriyi laboratuvarda en çarpıcı biçimde sınayanlardan biri sinirbilimci David Eagleman oldu. Ekibi, gönüllüleri 31 metrelik bir kuleden ağ üzerine, sırtüstü serbest düşüşe bıraktı. Bileklerine, ancak zaman gerçekten yavaşlarsa okunabilecek hızda rakamlar gösteren küçük bir ekran taktılar. Kimse rakamları okuyamadı; korku, düşüş ânında zamanı yavaşlatmıyordu. Ama aynı kişiler, düşüşlerinin ne kadar sürdüğünü tahmin ettiklerinde, süreyi yaklaşık yüzde 36 daha uzun söylediler. Yaşarken değil, hatırlarken uzamıştı.

İşte hüzünlü kısım burada. Zamanın hızlanması, bir organın yıpranması değil. Hayatın giderek daha büyük bölümünün kaydedilmeye değer bulunmamasıdır. Yıllar geçmiyor, birbirinin üstüne katlanıyor. İnsanın "ben bu seneyi yaşamadım, geçirdim" derken kastettiği şey tam olarak budur.

Bu noktada Doğu düşüncesinin, aynı problemi bambaşka bir yerden tutmuş bir kavramı var ve şaşırtıcı biçimde tam da bu boşluğa oturuyor. Tasavvuf geleneğinde vakt, takvimdeki bir yer ya da saatteki bir konum değildir. Vakt, insanın içinde bulunduğu ânın hâli, o ânın ona getirdiği durumdur. Ve bu geleneğin en çok tekrarlanan sözlerinden biri şudur: sûfî vaktin oğludur. İbnü'l-vakt. 11. yüzyılda Nişabur'da yaşayan Abdülkerîm el-Kuşeyrî, tasavvufun temel el kitabı sayılan Risâle'sinde bu kavrama ayrı bir bölüm ayırır. Mevlânâ da Mesnevî'nin birinci defterinde aynı sözü tekrarlar: sûfî vaktin oğludur ey dost.

Bu deyişin anlamı, çoğu zaman sanıldığı gibi bir kayıtsızlık çağrısı değil. Kastedilen şey şu: insanın zihni normalde iki yerde birden bulunur ve ikisi de burada değildir. Bir yanı geçmişe takılıdır; olmuş bitmiş şeyleri tekrar tekrar oynatır, pişmanlık üretir. Öbür yanı geleceğe uzanmıştır; henüz olmamış şeylerin provasını yapar, kaygı üretir. Bu ikisi arasında sıkışan insan, aslında hiç yaşamadığı iki zaman uğruna yaşadığı tek zamanı harcar. Vaktin oğlu olmak, bu harcamayı durdurmaktır. Aynı gelenek, bunu aşan bir makamdan da söz eder: ebü'l-vakt, vaktin babası. Yani artık ânın esiri de olmayan, kendi vaktini kuran insan.

Augustinus'un dili ile tasavvufun dili burada beklenmedik biçimde birleşiyor. Augustinus üç zamanın da tek bir yerde, şimdinin içinde bulunduğunu söylüyordu: bellek, dikkat, beklenti. Bu üçlünün ortasındaki dikkattir; bellek ve beklenti onun iki yanına gerilir. Dikkat zayıfladıkça gerilim gevşer, defter incelir, yıl kaybolur. Yunus Emre'nin, geçmişle geleceği bir yana bırakıp "bu dem" deyişinde de aynı vurgu vardır: elde tutulabilecek tek malzeme budur.

Bunun pratikte ne anlama geldiği hiç de mistik değil. Zamanı kalınlaştırmanın yolu, hayatı yavaşlatmaktan değil, ona yenilik ve dikkat sokmaktan geçiyor. Bellek yalnızca farklı olanı kaydettiği için, birbirinin kopyası olan günler geriye dönüldüğünde tek bir gün gibi görünür. Her gün işe farklı bir sokaktan yürümek, alışılmadık bir yemek pişirmek, hiç bilmediğiniz bir konuda ilk dersi almak, tanımadığınız biriyle uzun bir sohbete oturmak; bunlar hayat tavsiyesi olarak sıradan gelebilir, ama bellek açısından teknik işlemlerdir. Her biri kayda geçen bir tutamak bırakır ve yılın geriye dönük uzunluğunu gerçekten artırır. Aynı sebeple, bölünmemiş dikkatle geçen bir saat, telefona her iki dakikada bir bakılarak geçen bir saatten yalnızca daha verimli değil, daha uzundur; çünkü ikincisinden geriye hiçbir şey kalmaz.

Ama bütün bunların ötesinde, hızlanmanın kendisine bakmanın başka bir yolu daha var ve belki asıl kazanç orada. Zamanın hızlanması bir kayıp değil, bir gösterge. Bir sayaç gibi çalışıyor. Yılın hızlı geçmesi, size hayatınızın ne kadarını otomatik pilotta geçirdiğinizi söyleyen bir ölçüm. Şikâyet edilecek bir arıza değil, okunacak bir veri. Bir yılın sonunda "nasıl geçti anlamadım" diyorsanız, saat bozulmamıştır; o yıl gerçekten de fark edilmeye değer az şey içermiştir ve bunu değiştirmek elinizdedir.

Çocukluğun o uzun yazları, çocuk olduğunuz için uzun değildi. Her şey ilk kez olduğu için uzundu. İnsan yaşlandıkça ilk kezler kendiliğinden gelmeyi bırakır; o yaştan sonra onları aramak gerekir. Vaktin oğlu olmak, tam da bu arayışın adı: yaşanan zamanı saate teslim etmeyi reddetmek, her günü bir öncekinin kopyası olmaktan çıkarmak ve böylece hâlâ önünüzde duran yıllara, geriye dönüp bakıldığında görülebilecek bir kalınlık kazandırmak. Saat hiçbir zaman hızlanmadı. Yavaşlayan bizdik.

Nöron Felsefe'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.