The Great Stink: The River That Drove Out Parliament

Bölüm metni

In June eighteen fifty-eight, the members of parliament of the world's most powerful empire were fleeing their chamber with handkerchiefs in their hands and grimaces on their faces. What drove them out was neither an enemy nor a rebellion, but the smell of the river flowing beneath their windows. That smell did what tens of thousands of cholera deaths could not, and set off one of history's greatest engineering projects for the wrong reason.

Temmuz 1855'te sıcak bir gün, Londra'da küçük bir buharlı tekne nehrin bulanık suyunda ağır ağır ilerliyor. Güvertede, döneminin belki de en ünlü bilim insanı olan Michael Faraday duruyor. Elektromanyetik indüksiyonu keşfeden, elektrik motorunun ve dinamonun temelini atan adam bugün ne laboratuvarda ne de kürsüde. Elinde birkaç beyaz kart var. Kartları küçük parçalara ayırıyor, ıslatıyor ve teknenin yanaştığı her iskelede birkaçını suya bırakıyor. Sonra eğilip bakıyor.

Gördüğü şey onu sarsıyor. Bembeyaz kâğıt parçaları su yüzeyinin bir parmak altına bile inmeden gözden kayboluyor. Güneş tepedeyken, berrak bir günde, kart daha yüzeyin hemen altındayken seçilemez hale geliyor. Faraday birkaç gün sonra Londra'nın en etkili gazetesine bir mektup yazıyor. Mektubunda nehrin baştan sona donuk, açık kahverengi bir sıvıya dönüştüğünü anlatıyor. Köprülerin çevresinde lağım atıklarının bulutlar halinde kaynayıp yüzeye çıktığını, kokunun bütün nehre yayıldığını yazıyor. Ve bir uyarıyla bitiriyor: Eğer bu böyle giderse, sıcak bir mevsim bize umursamazlığın bedelini acı biçimde ödetecek.

Mektup büyük ilgi görüyor. Dönemin ünlü bir mizah dergisi, Faraday'ın kartvizitini kirli, sakallı, yosun tutmuş bir yaşlı adama uzattığı bir karikatür yayımlıyor. O yaşlı adam nehrin kendisi. Herkes gülüyor, herkes hak veriyor. Ama kimse bir şey yapmıyor.

Peki dünyanın en zengin, en kalabalık şehrinin içinden geçen Thames, yani Türkçede bilinen adıyla Tems Nehri, nasıl olmuştu da bu hale gelmişti?

Cevabın bir kısmı nüfusta saklı. 1800'lerin başında 1 milyon kadar insanın yaşadığı Londra, yüzyılın ortasında 2,5 milyona yaklaşmıştı. Sanayi devrimi kırsaldan şehre bitmek bilmeyen bir göç dalgası getiriyordu. Ama asıl ironik olan, nehri öldüren şeyin bir anlamda ilerleme olmasıydı. Yüzyılların alışkanlığı, her evin altında ya da arka bahçesinde bir lağım çukuru bulunmasıydı. Şehirde 200 bin civarında böyle çukur vardı. Gece işçileri denen adamlar bunları el arabalarıyla boşaltır, atığı şehir dışındaki tarlalara gübre olarak satardı. Sonra iki şey oldu. Önce, Güney Amerika'dan ithal edilen ucuz kuş gübresi bu ticareti çökertti; çukurlar boşaltılmaz oldu, taştı, bodrumları bastı. Sonra da sifonlu tuvalet yayıldı. Bu yeni icat, evlere bol miktarda su sokuyor, çukurlara akan sıvının hacmini kat kat artırıyordu.

Yetkililer sağlığı korumak adına, 1840'ların sonunda evlerin atıklarını lağım çukurları yerine sokak kanallarına bağlamayı zorunlu kıldılar. Mantık basitti: Pisliği evlerden uzaklaştır. Ama o kanallar aslında yağmur suyunu taşımak için yapılmıştı ve hepsinin tek bir gidebileceği yer vardı. Tems. Böylece 2,5 milyon insanın bütün atığı, şehrin ortasından geçen, gelgitin her altı saatte bir ileri geri çalkaladığı bir nehre dökülmeye başladı. Gelgit, atığı denize taşımak yerine şehrin önünde sallayıp duruyordu. Üstelik, işin en karanlık yanı, Londralıların bir bölümü içme suyunu hâlâ bu nehirden alıyordu.

Faraday'ın kartlarının kaybolduğu o su, aynı zamanda binlerce evin musluğundan akan suydu. Ve bu suyun içinde, kimsenin henüz göremediği bir katil yüzüyordu.

Kolera Britanya'ya ilk kez 1831'de gelmişti. Hindistan'dan yola çıkıp ticaret yolları boyunca batıya ilerleyen bu hastalık, korkunç bir hızla öldürüyordu. Sabah sağlıklı uyanan biri, şiddetli ishal ve kusmayla vücudundaki suyu birkaç saat içinde kaybediyor, derisi mavimsi bir renk alıyor, akşama ölmüş olabiliyordu. Londra'yı 1849'da vuran salgın 14 bini aşkın can aldı. 1854'te gelen dalga ise 10 bini aşkın kişiyi daha götürdü.

Dönemin hekimlerinin büyük çoğunluğu hastalığın nedenini bildiklerinden emindi: miasma. Yani kötü hava. Çürüyen maddelerden yükselen pis kokulu buharların hastalık taşıdığına inanılıyordu. Kokuya maruz kalan hastalanıyordu; bu kadar basitti. Sağlık reformunun en güçlü savunucularından Edwin Chadwick, her kokunun bir hastalık olduğunu söyleyecek kadar ileri gitmişti. Bu teori aslında anlaşılmaz değildi. Kolera gerçekten de en çok pis kokulu, kalabalık, yoksul mahallelerde görülüyordu. Koku ile ölüm hep aynı yerde buluşuyordu.

Ama bir adam ikna olmamıştı. Adı John Snow'du. Kuzey İngiltere'de mütevazı bir aileden gelen, alkol kullanmayan, sessiz, titiz bir hekimdi. Eter ve kloroformla anestezi alanında öncüydü; hatta Kraliçe Victoria'ya doğumlarından ikisinde kloroform veren hekim oydu. Snow, koleranın akciğerleri değil bağırsakları vurduğuna dikkat çekiyordu. Eğer hastalık havadan solunuyorsa neden önce sindirim sistemini çökertiyordu? Ona göre kolera, ağızdan alınan bir şeyle, büyük olasılıkla atıkla kirlenmiş suyla bulaşıyordu. Bu fikrini 1849'da küçük bir kitapçıkta yayımladı. Pek ilgi görmedi.

Sonra 1854'ün Ağustos sonu geldi. Londra'nın Soho semtinde, Broad Street, yani Geniş Sokak çevresinde, kolera akıl almaz bir hızla patladı. Birkaç gün içinde yüzlerce insan öldü. Aileler bütünüyle yok oldu, sokaklar boşaldı. Kaçabilen kaçtı. Snow ise tam tersini yaptı; o mahalleye gitti. Kapı kapı dolaşıp ölenlerin nerede yaşadığını, nereden su aldığını sordu. Ölümleri bir haritaya işaretledi ve harita konuşmaya başladı. Ölümler Geniş Sokak'taki bir el tulumbasının çevresinde toplanıyordu.

Ayrıntılar daha da çarpıcıydı. Sokaktaki bira fabrikasının işçilerinden neredeyse hiç kimse hastalanmamıştı; çünkü fabrikanın kendi kuyusu vardı ve işçiler zaten günlük bira paylarını içiyordu. Hemen yakındaki düşkünler evi de büyük ölçüde kurtulmuştu; onların da kendi kuyusu vardı. Öte yandan şehrin uzak bir köşesinde, Hampstead'de yaşayan yaşlı bir kadın kolera nedeniyle ölmüştü. Mahalleye hiç gelmemişti. Ama bir zamanlar Geniş Sokak'ta yaşadığı için oradaki tulumbanın suyunu sevdiği, her gün bir arabayla o sudan getirttiği ortaya çıktı.

7 Eylül 1854'te Snow, bölgenin yerel yönetim kuruluyla görüştü. Kurul üyeleri ikna olmuş değildi ama bir şey denemeyi kabul ettiler. Ertesi gün tulumbanın kolu söküldü. Snow'un kendisi de dürüstçe kabul edecekti ki salgın o sırada zaten gerilemeye başlamıştı; kaçanlar kaçmış, hastalanacak olanlar hastalanmıştı. Kol sökülmesi tek başına bir mucize değildi. Ama yön gösteriyordu.

Hikayenin en ilginç kahramanlarından biri ise Snow'a karşı çıkmak için işe başlayan bir din adamıydı. Mahalledeki kilisenin genç rahip yardımcısı Henry Whitehead, mahallesini iyi tanıyor ve Snow'un tezini çürütebileceğine inanıyordu. Kendi araştırmasını yaptı. Ve sonunda Snow'dan bile ileri gitti: Salgının ilk kurbanını buldu. Geniş Sokak'ta 40 numarada yaşayan, birkaç aylık bir kız bebek. Annesi bebeğin kirli bezlerini yıkamış, suyunu evin önündeki lağım çukuruna dökmüştü. O çukur, tulumbanın kuyusundan yalnızca birkaç adım ötedeydi ve duvarları çürümüştü.

Snow aynı dönemde bir şey daha yaptı. Güney Londra'da aynı sokaklara su veren iki ayrı su şirketi vardı. Biri suyunu şehrin içinden, lağımların döküldüğü bölgeden çekiyordu; diğeri birkaç yıl önce su alma noktasını nehrin çok daha yukarısına, temiz kısmına taşımıştı. Aynı sokakta, aynı havayı soluyan, aynı yoksulluğu yaşayan komşular vardı; tek fark musluktan akan suydu. Snow'un hesabına göre kirli suyu içen evlerde koleradan ölüm oranı, temiz suyu içenlere göre 8 kattan fazlaydı. Bu, tarihin ilk büyük doğal epidemiyoloji deneylerinden biriydi.

Ve yine de kimse dinlemedi. Hükümetin görevlendirdiği bilim kurulu 1855'te Snow'un kuramını inceledi ve reddetti. Miasma hâlâ hüküm sürüyordu. Tulumbanın kolu bir süre sonra yerine takıldı.

John Snow, 16 Haziran 1858'de, 45 yaşında, felç geçirerek öldü. Önde gelen tıp dergisinde çıkan kısa ölüm ilanında anestezi çalışmalarından söz edildi; koleraya dair tek kelime yoktu. Ve tam o günlerde, Snow'un hayatı boyunca işaret ettiği nehir, bütün Londra'nın burnunun dibinde patlamak üzereydi.

1858 yazı İngiltere'de görülmüş en sıcak yazlardan biriydi. Haziran ortasında gölgede ölçülen sıcaklık 34-35 dereceyi buluyordu. Yağmur yağmıyordu. Nehrin seviyesi düşmüş, kıyılarda yıllardır biriken atık güneşin altında açığa çıkmıştı. Sıcak, Tems'in içindeki çürümeyi hızlandırdı ve nehir, kelimenin tam anlamıyla, kaynamaya başladı.

Koku dayanılmazdı. Londralılar buna kısa ve açık bir ad verdiler: Büyük Pis Koku. Nehir kıyısındaki evlerde oturanlar pencerelerini kapatıyor, yine de kokudan kaçamıyordu. Kayıkçılar mide bulantısından çalışamaz hale geliyordu. Gazeteler, kokuyu bir kez soluyanın onu asla unutamayacağını yazıyordu. Kraliçe Victoria ile Prens Albert'in o yaz nehirde bir gezintiye çıktıkları, ama kokuya dayanamayıp birkaç dakika içinde geri döndükleri anlatılır.

Ama bu kez sorun yoksul mahallelerde kalmadı. Çünkü İngiltere'nin kalbi tam nehrin kıyısında atıyordu. Westminster Sarayı, yani Parlamento binası, 1834'teki büyük yangından sonra yeniden inşa ediliyordu. Gotik kuleleriyle, uzun teraslarıyla Tems'e bakan bu görkemli yapı, imparatorluğun gururuydu. Şimdi ise imparatorluğun en büyük utancıyla burun burunaydı. Üstelik binanın havalandırma sistemi havayı nehir tarafından alıyordu.

Parlamento binası kendini korumaya çalıştı. Nehre bakan pencerelere, kireç kaymağına batırılmış kalın perdeler asıldı. Kireç kaymağının keskin kokusunun pis havayı temizleyeceği, en azından bastıracağı umuluyordu. Nehrin kıyısına, lağımların döküldüğü ağızlara tonlarca kireç döküldü. Ama hiçbir şey işe yaramadı. Milletvekilleri komite odalarını terk etmeye başladı. Avam Kamarası'nda oturumlar kısa kesiliyordu. Mahkemelerin şehirden taşınıp Oxford gibi daha uzak bir yere götürülmesi bile konuşuluyordu.

Haziranın sonunda bir sahne, olayın sembolü haline geldi. Hazine Bakanı ve Avam Kamarası'nın lideri Benjamin Disraeli, nehre bakan bir komite odasından aceleyle çıkarken görüldü. Bir elinde evrakları vardı, öbür elindeki mendili burnuna bastırmıştı. Gazeteler bu görüntüyü uzun uzun yazdı. Ülkeyi yöneten adamlar, kendi yarattıkları ya da en azından görmezden geldikleri bir pislikten kaçıyordu.

Burada tarihin ince bir ironisi var. O milletvekillerinin neredeyse tamamı miasma kuramına inanıyordu. Yani kokunun yalnızca rahatsız edici değil, öldürücü olduğunu düşünüyorlardı. Pencereden süzülen her nefesin içlerine koleranın kendisini taşıdığından korkuyorlardı. Bu korku yanlış bir bilgiye dayanıyordu; ama korkunun kendisi son derece gerçekti. Ve gerçek korku, yıllardır süren bürokratik ağırlığı birkaç gün içinde eritebilirdi.

Aslında bir çözüm yıllardır masadaydı. 1855'te Londra'nın altyapısını yönetmek için yeni bir kurum kurulmuştu: Metropolitan Board of Works, yani Metropol İşler Kurulu. Kurulun baş mühendisi ayrıntılı bir kanalizasyon planı hazırlamıştı. Ama plan, hükümetle kurul arasında gidip geliyor, maliyet yüzünden, yetki tartışmaları yüzünden, uzman raporlarındaki itirazlar yüzünden durmadan geri çevriliyordu. Kimse parayı kimin ödeyeceğine karar veremiyordu.

Pis koku bu tartışmayı bitirdi. 15 Temmuz 1858'de Disraeli, Avam Kamarası'nın önüne bir yasa tasarısıyla çıktı. Nehri, yeraltı dünyasının ölüler nehrini andıran, tarifsiz ve dayanılmaz dehşetlerle kokuşan bir gölcüğe benzetti. Tasarı, Metropol İşler Kurulu'na kanalizasyonu kendi başına inşa etme yetkisi veriyor ve 3 milyon sterline kadar borçlanmasına izin veriyordu. Borcu hazine güvence altına alacak, Londralılar da 40 yıl boyunca küçük bir vergiyle geri ödeyecekti.

Normalde aylar, hatta yıllar sürecek bir süreç rekor hızla tamamlandı. Tasarı 18 gün içinde iki meclisten geçti ve 2 Ağustos 1858'de yasalaştı. Yıllardır hiçbir uyarının, hiçbir ölüm istatistiğinin, Faraday'ın kartlarının ya da Snow'un haritasının başaramadığını, birkaç haftalık dayanılmaz bir koku başarmıştı. Artık sıra, o planı yıllardır cebinde taşıyan adamdaydı.

Joseph Bazalgette 1819'da Londra'nın kuzeyinde, Fransız kökenli bir ailede doğmuştu. Kısa boylu, ince yapılı, gür favorili, son derece çalışkan bir adamdı. Gençliğinde demiryolu inşaatlarında çalışmış, 1840'ların demiryolu çılgınlığı sırasında aşırı çalışmaktan sinirsel bir çöküş yaşamıştı. İyileştikten sonra şehrin kanalizasyon işlerinde göreve başladı ve Metropol İşler Kurulu kurulduğunda baş mühendis olarak seçildi. 1858 yazında elinde yıllardır üzerinde çalıştığı bir plan vardı ve şimdi onu uygulayacak para ve yetkiye de sahipti.

Planın fikri sade ama dâhiceydi. Bazalgette, Tems'e dik açıyla inen eski kanalları yok etmeye uğraşmayacaktı. Bunun yerine onları yolda yakalayacaktı. Nehre paralel uzanan, kuzey ve güney yakada üçer kat halinde yerleştirilmiş dev toplayıcı kanallar inşa edecekti. Eski kanallardan akan atık, nehre ulaşmadan bu yatay tünellere düşecek ve doğuya, şehrin dışına taşınacaktı. Sistem büyük ölçüde yer çekimiyle çalışacaktı; kanallar her kilometrede birkaç santim eğimle doğuya doğru alçalacaktı. Eğimin yetmediği yerlerde atık, devasa pompa istasyonlarıyla yukarı kaldırılıp yeniden akışa bırakılacaktı. Sonunda her şey, şehrin merkezinden kilometrelerce doğudaki boşaltma noktalarında büyük haznelerde toplanacak ve gelgit denize doğru çekilirken nehre salınacaktı.

Bu tasarımın ardında anlatılan bir hikaye, Bazalgette'i bugün bile mühendislerin dilinden düşürmez. Kanalların çapını hesaplarken, bölgedeki en yoğun nüfusu temel almış, kişi başına cömert bir atık miktarı varsaymış, yağmur suyunu da eklemişti. Bir rakam çıkmıştı ortaya. Sonra o rakama bakıp şöyle düşündüğü anlatılır: Bunu yalnızca bir kez yapacağız ve öngörülemeyen her zaman vardır. Ve borunun çapını iki katına çıkardı. Bu karar, sonraki yüzyılda Londra'nın nüfusu Bazalgette'in hayal edebileceğinin çok ötesine geçtiğinde, sistemin çökmemesini sağlayan şey olacaktı.

İnşaat 1859'da başladı ve şehri altüst etti. Sokaklar yarıldı, derin hendekler açıldı, mahalleler aylarca toz ve çamur içinde kaldı. Yaklaşık 132 kilometre ana toplayıcı kanal ve bunlara bağlanan 1.700 kilometreyi aşkın sokak kanalı inşa edildi. Bunun için 318 milyon tuğla döşendi. Toprak kazısı milyonlarca metreküpü buldu.

Bazalgette'in az bilinen ama belki en önemli kararlarından biri malzemeyle ilgiliydi. Tünellerde o zamana kadar büyük ölçekte pek denenmemiş bir malzeme kullanmakta ısrar etti: Portland çimentosu. Bu çimento geleneksel harçtan çok daha güçlüydü, üstelik su altında sertleşebiliyordu. Ama kalitesi değişkendi. Bazalgette her partinin sıkı testlerden geçirilmesini şart koştu; standardı tutturamayan çimento reddedildi. Bu katı denetim, tünellerin bugün hâlâ ayakta olmasının nedenlerinden biridir.

En zorlu kısım, nehrin kuzey kıyısından geçecek alt seviye kanaldı. Şehrin en kalabalık, en değerli bölgesinin altından nasıl bir tünel geçirilecekti? Bazalgette bu sorunu bir fırsata çevirdi. Kanalı kıyının altına gömmek yerine, nehrin içine doğru yeni bir kıyı inşa etti. Tems'in çamurlu kenarları doldurularak, granit duvarlarla çevrili geniş bir set yapıldı. Bu setin içine kanalizasyon tüneli, onun yanına şehrin yeni yeraltı demiryolu hattı, üstüne de geniş bir cadde ve bahçeler yerleştirildi. Victoria Embankment, yani Victoria Rıhtımı böyle doğdu. Bir kanalizasyon projesi, Londra'ya en güzel nehir kıyısı yürüyüş yollarından birini armağan etmişti. Güney kıyıda ve batıda da benzer rıhtımlar yapıldı.

Pompa istasyonları ise başlı başına birer anıttı. Viktorya dönemi mühendisleri, işlevsel bir yapının da güzel olabileceğine, hatta olması gerektiğine inanıyordu. Nehrin güney yakasındaki büyük pompa istasyonunun içinde, dev buhar makinelerini taşıyan dökme demir sütunlar, kırmızı, yeşil ve altın renklerine boyanmış, çiçek ve yaprak motifleriyle süslenmişti. Bugün bu yapı bataklıktaki katedral diye anılıyor. Nisan 1865'te Galler Prensi, ana drenaj sisteminin açılışını burada yaptı; dört dev makine onun düğmesiyle çalışmaya başladı. Kuzey yakadaki bir başka pompa istasyonu ise Bizans kubbelerini ve Gotik kemerleri andıran mimarisiyle, kanalizasyonun katedrali lakabını aldı.

Nehir, birkaç yıl içinde gözle görülür biçimde değişmeye başladı. Koku azaldı, kıyılar temizlendi. Londra yeniden nefes alıyordu. Ama Bazalgette'in de, onu destekleyen milletvekillerinin de, bütün bu dev emeği neden harcadıkları sorusuna verdikleri cevap, aslında yanlıştı.

Bu kanalizasyon sisteminin asıl amacı, pis kokuyu, yani miasmayı şehirden uzaklaştırmaktı. Bazalgette de Chadwick gibi kötü havanın hastalık getirdiğine inanıyordu. Sistem kokuyu yok etmek için tasarlanmıştı. Ama atığı içme suyundan ayırarak, yanlışlıkla, asıl katili de şehirden uzaklaştırmıştı. Londra, yanlış bir teoriyle kurtarılıyordu.

Bunun kanıtı acı bir biçimde, 1866'da geldi. Kolera bir kez daha Londra'ya ulaştı. Ama bu kez salgın tuhaf davranıyordu. Şehrin büyük bölümü neredeyse hiç etkilenmedi. Ölümler doğuda, East End'in yoksul mahallelerinde yoğunlaştı. Tam da kuzey yakadaki alt seviye kanalın, rıhtım inşaatı yüzünden henüz tamamlanamadığı, Bazalgette sisteminin henüz bağlanmadığı bölgede.

İstatistikçi William Farr bu salgını inceledi. Farr yıllarca miasma kuramına yakın durmuş, kendi çalışmalarında koleranın daha alçak, nehre yakın bölgelerde daha çok öldürdüğünü, bunun da kirli havayla ilişkili olduğunu savunmuştu. Ama 1866'da verilere baktığında gördüğü şey onu şaşırttı. Ölümler bir su şirketinin hizmet verdiği alanla neredeyse kusursuz biçimde örtüşüyordu. Doğu Londra Su Şirketi, yasal olarak süzmesi gereken suyu, kirlenmiş bir haznesinden süzmeden şebekeye vermişti. Haznenin yakınındaki nehre ise kolera hastalarının atıkları karışıyordu.

Farr fikrini değiştirdi ve bunu açıkça söyledi. Kolera suyla bulaşıyordu. John Snow haklıydı. Ama Snow bunu duyacak kadar yaşamamıştı; 8 yıl önce, Büyük Pis Koku'nun en yoğun günlerinde ölmüştü. 1866 salgını Londra'da 5 bin 500'ü aşkın can aldı. Bu, şehri vuran son büyük kolera salgını oldu. Kuzey kanalı tamamlanıp doğu mahalleler de sisteme bağlandıktan sonra, kolera bir daha Londra'ya o ölçüde dönemedi. Hastalığa yol açan bakterinin kesin olarak tanımlanması için ise Robert Koch'un 1880'lerdeki çalışmalarını beklemek gerekecekti.

Fakat Bazalgette'in sisteminin bir zayıf noktası daha vardı ve bu da korkunç bir biçimde ortaya çıkacaktı. Atık şehirden uzaklaştırılmıştı, evet. Ama yok edilmemişti. Doğudaki boşaltma noktalarında, hiçbir arıtmadan geçmeden, olduğu gibi nehre salınıyordu. Sorun ortadan kalkmamış, yalnızca şehrin merkezinden birkaç kilometre aşağıya taşınmıştı.

3 Eylül 1878 akşamı, Princess Alice, yani Prenses Alice adlı yandan çarklı yolcu vapuru, nehrin aşağısındaki eğlence bahçelerinden Londra'ya dönüyordu. Güvertede yüzlerce gündelikçi vardı. Çoğu işçi aileleriydi; çocuklar, kadınlar, bir yaz gününün tadını çıkarmış insanlar. Akşam saat yedi buçuğu geçerken, vapur tam iki büyük boşaltma noktasının yakınındaki bir kıvrımda, kömür yüklü büyük bir yük gemisiyle çarpıştı. Yük gemisi Prenses Alice'i ortadan neredeyse ikiye böldü. Vapur birkaç dakika içinde battı.

Yolcuların çoğu suya düştü. O dönemde pek az insan yüzme biliyordu ve kadınların ağır, katmanlı elbiseleri onları dibe çekiyordu. Ama facianın en dehşet verici yanı suyun kendisiydi. Çarpışmadan kısa süre önce, iki boşaltma noktasından yüz milyonlarca litre arıtılmamış atık nehre bırakılmıştı. İnsanlar bu koyu, köpüklü, zehirli sıvının içinde boğuştu. Kurtulanların bir bölümü günler sonra hastalandı, bazıları öldü. Felakette 650'yi aşkın insan hayatını kaybetti. Bu, Tems'in tarihindeki en ölümcül deniz kazası olarak kaldı.

Kaza soruşturmaları, atık suyun ölümlere katkısını tartışmaya açtı ve bu tartışma bir dönüm noktası oldu. Birkaç yıl sonra kurulan bir kraliyet komisyonu, atığın arıtılmadan nehre bırakılmasının kabul edilemez olduğuna karar verdi. Boşaltma noktalarında katı atığı sıvıdan ayıran çöktürme tesisleri kuruldu. Ayrılan çamur ise özel gemilerle açık denize taşınıp dökülmeye başlandı. Bu gemilerin ilki 1887'de hizmete girdi ve adı, kimseyi şaşırtmayacak biçimde, Bazalgette'ti. Denize çamur dökme uygulaması tam bir yüzyıldan fazla sürdü ve ancak 1998'de sona erdi.

Bazalgette 1875'te şövalyelik unvanı aldı ve 1891'de öldü. Victoria Rıhtımı'nda, inşa ettiği setin üzerinde, onun için dikilmiş sade bir anıt bulunuyor. Üzerinde Latince bir yazı var: Flumini vincula posuit, yani nehri zincire vurdu. Bu övgü abartılı değil. Londra'nın altında bugün hâlâ, 160 yılı aşkın süredir, onun tuğlaları ve çimentosuyla örülmüş tüneller çalışıyor. Ve yıllar içinde, o çifte çap kararının ne kadar isabetli olduğu defalarca kanıtlandı.

Ama hiçbir mühendis zamanı sonsuza dek yenemez. Bazalgette'in sistemi yağmur suyunu ve atığı aynı tünellerde taşıyordu. Şiddetli yağmurlarda tüneller dolduğunda, taşkını önlemek için atık su yeniden Tems'e boşaltılmak zorunda kalıyordu. Viktorya döneminin taşma vanaları, yüzyıl sonra 9 milyonluk bir şehre hizmet ederken, her yıl on milyonlarca ton arıtılmamış atığı nehre bırakır hale gelmişti. Çözüm yine aynı mantıkla bulundu. Nehrin altından, onu boydan boya izleyen 25 kilometrelik dev bir tünel kazıldı. Bugün süper kanalizasyon diye anılan bu tünel, Bazalgette'in eski taşma noktalarını yakalıyor, atığı nehre ulaşmadan alıp doğudaki arıtma tesisine taşıyor. 2025'te tam olarak devreye girdi. Yani yirmi birinci yüzyılın Londra'sı, on dokuzuncu yüzyılın mühendisinin fikrini, onun bıraktığı yerden alıp sürdürdü.

Hikayenin bir son ayrıntısı daha var. 1858'de John Snow'un ölüm ilanında koleraya dair tek kelime etmeyen o tıp dergisi, 2013'te kısa bir düzeltme yayımladı. Snow'un tıbba en büyük katkısını, 155 yıl gecikmeyle de olsa, kayda geçirdi. Bugün Soho'da, eski Geniş Sokağın bulunduğu yerde, kolu sökülmüş bir tulumba kopyası duruyor. Hemen karşısındaki birahanenin adı da John Snow.

Tems ise bugün yeniden yaşıyor. Bir zamanlar biyolojik olarak ölü ilan edilen nehirde balıklar, denizatları, hatta zaman zaman foklar görülüyor. Ve nehre bakan Parlamento binasının pencerelerinde artık kireç kaymağına batırılmış perdeler yok. Ama o perdelerin bir zamanlar orada asılı durduğunu bilmek, şunu hatırlatıyor: Bir şehri kurtaran şey bazen doğru bir teori değil; bazen yalnızca, yeterince güçlü insanların artık burunlarını tıkayamayacakları bir an.

Nöron History'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.