Tetris: Soğuk Savaş'ın Kayıp Telif Savaşı

Bölüm metni

1984'te Moskova'da bir devlet bilgisayarında, kimseye satılmak üzere yazılmamış bir oyun doğdu. Beş yıl sonra üç ayrı Batılı iş insanı, birbirlerinden habersiz, aynı hafta içinde aynı Sovyet bakanlığının kapısını çalıyordu. Kazanan dünyanın en çok satan oyununu aldı; oyunu yazan adamsa hiçbir şey almadı.

1984 yazında Moskova'nın merkezinde, Sovyet Bilimler Akademisi'ne bağlı Dorodnitsyn Hesaplama Merkezi'nin odalarından birinde, yeşil harflerle parlayan bir terminalin başında 20'li yaşlarının sonundaki bir araştırmacı oturuyordu. Adı Alekseyviç değil, Aleksey Pajitnov'du; işi de oyun yapmak değildi. Yapay zekâ ve konuşma tanıma üzerine çalışıyor, yeni gelen donanımların sınırlarını görmek için küçük programlar yazıyordu. Önündeki makine Elektronika 60'tı: Amerikan PDP-11 mimarisinin Sovyet üretimi bir akrabası, ekranında tek bir görüntü kartı bile olmayan, yalnızca harf ve işaret basabilen bir metin terminaline bağlı, odayı ısıtan bir demir yığını.

Pajitnov'un aklında çocukluğundan kalma bir takıntı vardı: pentomino. Beş karenin birleşmesinden doğan 12 farklı parçadan oluşan, kutudan çıkarılıp masaya dökülen o klasik bulmaca. Yıllarca bu parçaları elleriyle çevirmiş, birbirine geçirmişti. Şimdi de aynı işi bilgisayara yaptırmak istiyordu. Ama beş kareli parçalar, o dönemin dar ekranında kalabalık ve okunmaz görünüyordu. Sayıyı bire indirdi: kare sayısı 5'ten 4'e düştü, geriye 7 farklı şekil kaldı. Yunanca'da dört anlamına gelen "tetra" ile en sevdiği spor olan tenisi birleştirdi. Ortaya çıkan isim, sonraki 40 yıl boyunca milyonlarca insanın diline yerleşecekti: Tetris.

Görüntü donanımı olmayan bir makinede oyun yapmanın tek yolu vardı: harflerle çizmek. Parçalar köşeli parantezlerden ve benzeri metin karakterlerinden oluşuyordu; oyun alanı da ekrandaki karakter ızgarasının kendisiydi. Ne renk vardı, ne ses, ne de yumuşak bir animasyon. Yine de bir şey oluyordu. Pajitnov'un kendi anlattığına göre ilk sürümde satırlar yok olmuyor, parçalar üst üste yığılıyor ve ekran birkaç dakikada tıka basa doluyordu. Tamamlanan sırayı silme fikrini eklediği an, oyun bir bulmaca denemesi olmaktan çıkıp durdurulması güç bir şeye dönüştü. Öyle ki mucidin kendisi de bu tuzağa düştü: hataları ayıklamak için açtığı programın başında saatlerini kaybettiğini, önce oynamayı bırakıp sonra çalışmaya devam etmek zorunda kaldığını yıllar sonra gülerek anlatacaktı.

Ama Elektronika 60, Tetris'in dünyaya açılan kapısı olamazdı. O makineler nadirdi, ağırdı, kurumlara aitti. Oyunun yayılması için daha küçük ve daha yaygın bir bedene ihtiyacı vardı. Pajitnov'un mesai arkadaşı Dmitri Pavlovski aynı odanın parçasıydı; asıl kritik isim ise ofiste yaz stajı yapan 16 yaşındaki bir lise öğrencisiydi: Vadim Gerasimov. Bilgisayar konusunda yaşının çok ötesinde bir yeteneği olan Gerasimov, oyunu IBM PC'ye taşıdı. Bu sürümde renk vardı, daha akıcı bir görüntü vardı, ve en önemlisi, o dönem Sovyet kurumlarına dağılmaya başlayan kişisel bilgisayarlarda çalışabiliyordu.

Sonrasında olan şey, bugünün yazılım dünyasından bakınca anlaşılması güç bir yayılmaydı. Çünkü Sovyetler Birliği'nde satılacak bir "ürün" kavramı yoktu. Ne bir yayıncı vardı, ne bir raf, ne bir fiyat etiketi. Yalnızca disketler vardı ve disketler kopyalanıyordu. Tetris, hiçbir pazarlama bütçesi olmadan, elden ele, odadan odaya, enstitüden bakanlığa geçti. Haftalar içinde Moskova'daki bilgisayarların ekranlarında aynı parçalar düşüyordu. Kimse kimseye para ödemiyor, kimse kimseden izin istemiyordu; oyun bir hediye gibi dolaşıyordu ve bu haliyle sahibi olan değil, herkesin olan bir şeydi.

Tam da burada, o masum kopyalama zinciri farkında olmadan bir hukuk fırtınasının fitilini ateşledi. Disketler Moskova'da kalmadı. Sovyet bilim çevreleriyle akademik alışverişi olan ülkelerden biri Macaristan'dı ve Tetris kısa sürede Budapeşte'deki bilgisayar enstitülerine ulaştı. Orada, Demir Perde'nin bu tarafına geçmiş bir Sovyet programının başında oturan insanlar, ellerindekinin ne olduğunu Pajitnov'dan çok daha net görüyordu: Batı'da satılabilecek bir şey. Çünkü Sovyet sisteminde bir çalışanın iş yerinde ürettiği her şey, hukuken çalışanın değil, devletin malıydı. Pajitnov ne bir sözleşme imzalamıştı, ne bir telif kaydı yaptırmıştı, ne de aklından böyle bir şey geçmişti. Yaptığı oyun ona ait değildi; ona ait olmadığı gibi, kimin olduğu da henüz kimsenin sormadığı bir soruydu.

Bu soruyu ilk soranlar, oyunu Budapeşte'de görüp Londra'ya haber uçuranlar oldu. Ve o andan itibaren Tetris, artık bir bulmaca değil, iki blok arasında sıkışmış bir mülkiyet davasıydı.

Oyun, yaratıcısının masasından çoktan kaçmıştı. Kopya koruması yoktu, satılık değildi, fiyatı da yoktu; disketten diskete, elden ele çoğaldı. Önce Moskova'daki enstitülere, sonra bakanlık koridorlarındaki bilgisayarlara, oradan da 1986'da Budapeşte'ye ulaştı. Macar programcılar oyunu kendi makinelerine uyarladı ve tam o sırada, doğru anda doğru odada bulunan bir adam ekrana baktı.

Adı Robert Stein'dı. Macaristan doğumluydu, Londra'da Andromeda Software adında küçük bir yazılım şirketi işletiyordu ve işi tam olarak buydu: Doğu Bloku'nda ucuza yazılmış programları bulup Batı'ya lisanslamak. Tetris'i görür görmez ne olduğunu anladı. Moskova'ya bir teleks çekti, hakları sordu. Aleksey Pajitnov'un çalıştığı Hesaplama Merkezi'nden gelen yanıt nazik ve muğlaktı; ilgileniliyordu, koşullar konuşulabilirdi. Stein bunu bir onay saydı. Sorun şu ki, elinde imzalı hiçbir şey yokken oyunu satmaya başladı.

Alıcılar hafif sıklette değildi. Stein, hakları İngiltere'de Mirrorsoft'a, Amerika'da Spectrum HoloByte'a devretti. Her iki şirket de basın imparatoru Robert Maxwell'in medya grubuna bağlıydı. Spectrum HoloByte'ın 1988'de çıkardığı bilgisayar sürümü, oyunu Soğuk Savaş estetiğine buladı: Kızıl Meydan görselleri, Rus halk ezgileri, kiril harfleriyle yazılmış bir "yoldaş" havası. Amerikan raflarında Sovyetler Birliği'nden gelen bir eğlence ürünü vardı ve bu, o yıllarda başlı başına bir haberdi.

Bu arada Moskova'da işler kâğıt üzerinde düzeltilmeye çalışılıyordu. Sovyetler Birliği'nde yazılım ihracatı tek bir kuruma bağlıydı: ELORG, yani Elektronorgtehnika. 1988'de Stein nihayet ELORG ile bir sözleşme imzaladı. Ama o sözleşme yalnızca "bilgisayar" haklarını kapsıyordu ve kimse o an "bilgisayar" kelimesinin tam olarak neyi anlattığını sorgulamadı. Bu tanım boşluğu, sonraki bir buçuk yılın bütün kavgasını doğuracaktı.

Zincirin öteki ucunda Henk Rogers vardı. Hollanda doğumlu, New York'ta büyümüş, Tokyo'ya yerleşip Bullet-Proof Software'i kurmuş bir yayıncı. Tetris'i 1988 Ocak ayında Las Vegas'taki CES fuarında gördü ve standın önünden ayrılamadı. Japonya haklarını Stein'ın uzattığı zincirden satın aldı, Famicom sürümünü çıkardı, oyun Japonya'da patladı. Ardından Nintendo of America'nın başındaki Minoru Arakawa ondan çok özel bir şey istedi: piyasaya çıkmak üzere olan avuç içi bir cihaz için, elde taşınan makinelerin hakları.

Rogers o hakların kimde olduğunu çözemeyince, muhtemelen o dönem kimsenin yapmayacağı şeyi yaptı. Uçağa binip Moskova'ya gitti. Randevusu yoktu, davetiyesi yoktu, Rusça bilmiyordu. Şubat 1989'da ELORG'un kapısından içeri habersiz girdi ve haklar hakkında konuşmak istediğini söyledi.

Tuhaf olan şu ki, aynı hafta aynı binaya iki kişi daha geldi. Biri Robert Stein'dı, sözleşmesini genişletmek istiyordu. Diğeri Kevin Maxwell'di, babasının şirketi adına konuşmaya gelmişti. Üç adam, birbirlerinden büyük ölçüde habersiz, aynı imzanın peşindeydi ve hepsi aynı masanın karşısına oturdu.

O masanın arkasındaki isim Nikolay Belikov'du. Belikov, elindeki sözleşmeleri satır satır okumuş ve garip bir şey fark etmişti: Japonya'da bir Famicom sürümü satılıyordu, oysa ELORG hiç kimseye oyun konsolu hakkı vermemişti. Görüşme sırasında masaya bir kartuş koydu ve bunun ne olduğunu sordu. Rogers'ın verdiği cevap, bütün hikâyenin dönüm noktası oldu. Kartuşun kendisine ait olduğunu kabul etti, hata yaptığını söyledi ve borcunu ödemeyi teklif etti. Kaçmak yerine kalıp hesabı kapatmayı seçen tek kişi oydu.

Belikov bu noktada "bilgisayar" kelimesinin tanımını netleştirdi: işlemcisi, ekranı, klavyesi ve disk sürücüsü olan makine. Yani konsollar o tanımın dışındaydı, avuç içi cihazlar ise hiç yoktu. Stein'ın yıllardır sattığını sandığı haklar, hukuken hiç satılmamıştı. Maxwell tarafı işi siyasete taşımayı denedi; Robert Maxwell'in Kremlin'deki tanıdıklarına, Mihail Gorbaçov'un çevresine kadar uzanan bağlantıları devreye sokuldu. Ama ELORG geri adım atmadı.

Sonuç, kâğıt üzerinde birkaç satırdı. Elde taşınan cihazların dünya çapındaki hakları Rogers'a, oradan da Nintendo'ya geçti. Konsol hakları da aynı yolu izledi. Rogers Moskova'dayken oyunun yaratıcısıyla ilk kez tanıştı; ikisi arasında ömür boyu sürecek bir dostluk başladı.

O odada bir tek Pajitnov'un imzası yoktu, çünkü hukuken imzalayacak bir şeyi de yoktu. Oyun devlete aitti, para devlete gidiyordu, mucit ise kendi buluşunun etrafında dönen milyonlarca dolarlık pazarlığın seyircisiydi. Kalem masadan kalktığında, dünyanın en çok kopyalanan oyunlarından biri, henüz kimsenin görmediği gri, küçük bir makinenin içine girmek üzereydi.

Moskova'da atılan imzanın mürekkebi kurumadan kavga okyanusun öbür yakasına taşındı. Nintendo, 22 Mart 1989'da ELORG'la doğrudan masaya oturup ev konsolu haklarını da kayda geçirdi ve dokuz gün sonra, 31 Mart'ta Atari Games'e ihtarname gönderdi: Tetris'i çoğaltmayı durdurun. Atari Games karşılık olarak dava açtı; elindeki zincirin Mirrorsoft üzerinden meşru olduğunu savundu. Ama duruşmada belirleyici olan şey, Moskova'da yazılan tek bir tanım oldu. ELORG ile Andromeda arasındaki 23 Şubat 1989 tarihli sözleşmede "bilgisayar" kelimesinin ne anlama geldiği tek tek sayılmıştı: klavyesi olan, ekranı olan, işletim sistemi olan makine. Bir NES kartuşu bu tarife girmiyordu. Hâkim, Mirrorsoft'tan gelen hakların yalnızca kişisel bilgisayarları kapsadığına hükmetti.

Sonuç Haziran 1989'da geldi. Mahkeme, Tengen'in mayıs ayında raflara koyduğu Tetris: The Soviet Mind Game'in dağıtımını durdurdu ve elde kalan kopyaların imhasını emretti; 268 bin kartuş geri toplandı. Bugün o kutu, koleksiyoncuların en çok kovaladığı NES parçalarından biri. Oyunun kendisi de -iki kişilik modu, daha esnek kontrolleri ve Rus temalı müzikleriyle- birçok oyuncunun gözünde Nintendo'nun sürümünden daha iyiydi. Ama piyasada kalma süresi birkaç haftayı bulmadı. Hukuk, bu kez tasarımdan hızlı davranmıştı.

Asıl darbe ise başka bir cihazdan geldi. Game Boy, 21 Nisan 1989'da Japonya'da satışa çıkmıştı; yeşilimsi ekranı, dört gri tonu ve pil ömrüyle teknik olarak çağının en iddialı makinesi değildi. Henk Rogers'ın Nintendo of America'nın başındaki Minoru Arakawa'ya söylediği şey burada devreye girer: Super Mario Land'i kutuya koyarsanız cihazı küçük çocuklara satarsınız, Tetris'i koyarsanız herkese satarsınız. Arakawa ikna oldu. Tetris Japonya'da 14 Haziran 1989'da ayrı bir kartuş olarak çıktı; 31 Temmuz'da Kuzey Amerika'ya gelen Game Boy'un kutusundan ise doğrudan Tetris çıktı.

Bu, video oyunu tarihinin en isabetli paketleme kararlarından biri oldu. Tetris'in ne öğrenilecek hikâyesi ne ezberlenecek tuş kombinasyonu vardı; metroda, sırada beklerken, mutfak masasında oynanabiliyordu. Oyun, o güne kadar "oyuncu" sayılmayan insanları -yetişkinleri, kadınları, işe gidip gelenleri- salonun içine çekti. Game Boy'un Tetris'li sürümü 35 milyondan fazla sattı; cihazın kendisi ise Game Boy Color'la birlikte 118 milyonu aşan bir rakama ulaşarak on yılı aşkın süre taşınabilir oyunun tanımı oldu. Nintendo, Sovyetler Birliği'nden çıkan bir matematik bulmacasını dünyanın en çok satan avuç içi konsolunun lokomotifine dönüştürmüştü.

Bütün bunlar olurken oyunu yazan adam Moskova'daydı. Aleksey Pajitnov, Bilimler Akademisi'nin Hesaplama Merkezi'nde araştırmacı maaşıyla çalışmaya devam ediyordu. Sovyet hukukunda, devlet kurumunda ve devlet ekipmanıyla üretilen bir yazılım kişiye değil devlete aitti; Tetris'in hakları da bu yüzden ELORG'un elindeydi. Milyonlarca kartuş satılırken Pajitnov'a tek kopek royalti gitmedi. Yıllar sonra bunu anlatırken öfkeli değil, daha çok olgusal bir tonu vardı: o dönemde bir yazılımın "sahibi" olma fikri, yaşadığı ülkede karşılığı olmayan bir kavramdı. Kazandığı şey para değil, itibar ve seyahat izniydi.

Ardından hem ülkenin hem şirketlerin altı oyuldu. Robert Maxwell Kasım 1991'de Kanarya Adaları açıklarında yatından düştü ve öldü; ardında bıraktığı mali enkazla Mirrorsoft ve bağlı yapı dağıldı. Aynı yıl Pajitnov Amerika Birleşik Devletleri'ne taşındı ve Spectrum HoloByte'ta çalışmaya başladı. Sovyetler Birliği'nin kendisi de aralık ayında tarihe karıştı. Tetris'i devlet mülkü yapan sistem ortadan kalkmıştı ama sözleşmeler yerinde duruyordu.

Kilidin açılması için 1996'yı beklemek gerekti. Devletin oyun üzerindeki 10 yıllık lisans dönemi dolduğunda haklar nihayet Pajitnov'a geçti. Aynı yıl Henk Rogers'la birlikte The Tetris Company'yi kurdular; Moskova'da bir odada karşılıklı oturan iki adam, bu kez ortak olmuştu. Pajitnov böylece kendi oyunundan ilk kez düzenli gelir elde etmeye başladı ve 1996'dan 2005'e kadar Microsoft'ta çalıştı.

Geriye kalan tablo, oyun tarihinin en tuhaf denklemlerinden biri. Tetris on binlerce kilometre yol katetti, üç kıtada avukat orduları çalıştırdı, bir konsol savaşının kaderini belirledi ve satır satır düşen bloklarla yüz milyonlarca insanın refleksine yerleşti. Bütün bu gürültünün merkezindeki adam ise en uzun süre en sessiz kalan taraf oldu.

Nöron Oyun'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.