Motivasyon Değil Plan: Eğer-O Zaman Kancası

Bölüm metni

Spor salonuna gitmeye karar verdiğin ân, kararı gerçekten vermedin; sadece niyetini beyan ettin. Asıl karar, akşam yorgun ve isteksizken, kapının önünde veriliyor — ve orada motivasyon neredeyse hiçbir zaman yanında olmuyor. Peki o ânı hiç yaşamadan, kararı bugünden verebilseydin?

Pazar akşamı, saat 21.00. Mutfak masasında oturuyorsun, önünde bir defter, kafanda tuhaf bir berraklık var. Bu hafta farklı olacak. Salı, perşembe ve cumartesi spor yapacaksın. Akşamları telefonu odanın dışında bırakacaksın. O ertelediğin işi nihayet bitireceksin. Bunları düşünürken içinde gerçek bir sıcaklık hissediyorsun, bir tür kendine güven. Ve o ân, tamamen samimisin. Yalan söylemiyorsun, kendini kandırmıyorsun, gerçekten istiyorsun.

Çarşamba akşamı 18.40. İş çıkışı, metrodan indin, spor çantası sabahtan beri omzunda. Ve o niyeti arıyorsun, bulamıyorsun. Pazar akşamı bu kadar net olan şey, tam ihtiyaç duyduğun anda buharlaşmış durumda. Yerinde bir sis var: yorgunum, yarın giderim, bugün zaten yürüdüm, hem canım da istemiyor. Yirmi dakika sonra evdesin, çanta koridorda duruyor, sen de kendinden biraz utanıyorsun.

Buradaki asıl mesele, o utancın yanlış yere gitmesi. Çünkü bu bir karakter hikâyesi değil, bir zamanlama hikâyesi.

Psikolojide bu boşluğun bir adı var: niyet-davranış boşluğu. Ve bu boşluk küçük değil. Paschal Sheeran'ın niyet ile eylem arasındaki ilişkiyi inceleyen kapsamlı derlemesi, insanların ne yapmak istediklerini bilmenin, gerçekte ne yapacaklarını tahmin etmekte şaşırtıcı derecede zayıf kaldığını gösteriyor: niyetler, davranıştaki değişkenliğin ancak dörtte biri civarını açıklıyor. Yani birinin bir şeyi ne kadar içtenlikle istediğini ölçtüğünüzde, onu yapıp yapmayacağı hakkında elinizde hâlâ kocaman bir belirsizlik kalıyor. Sheeran ve Thomas Webb'in bu literatürü toparladıkları çalışmada tarif ettikleri bir grup var ki, bu bölümün tam kalbi orası: "eğilimli çekimserler". Bir şeyi yapmaya kesin olarak niyetlenmiş, buna gerçekten karar vermiş ve sonra yapmamış insanlar. Niyetlenip yapmayanların oranı, niyetlenenlerin neredeyse yarısına yaklaşıyor. Yapmayanların çoğu, istemeyenler değil. İsteyip yapamayanlar.

Peki niyet nereye gidiyor?

Hiçbir yere gitmiyor aslında. Sorun niyetin kaybolması değil, niyetin yanlış bir işe koşulması. Pazar akşamı yaptığın şey bir karar değildi; bir dilekti. Ve o dileği hayata geçirmek için gereken asıl kararı, farkında olmadan geleceğe, çarşamba akşamı 18.40'a havale ettin. O saatte kendi adına karar verecek olan kişi, pazar akşamı masada oturan sen değilsin. Yorgun, aç, günün beş yüz küçük seçimiyle aşınmış, telefonunda dört bildirim biriken, kafası hâlâ öğleden sonraki toplantıda olan bir başka sen. Ve sen ona, günün en zor işini yaptırıyorsun: sıfırdan, o anda, tek başına karar vermek.

Ekonomist George Loewenstein'ın "sıcak-soğuk empati boşluğu" dediği şey tam burada devreye giriyor. Soğuk bir hâldeyken, yani tok, dinlenmiş, sakin ve o arzunun etkisi altında değilken, sıcak bir hâlde nasıl davranacağımızı sistematik biçimde yanlış tahmin ediyoruz. Tokken alışverişe çıkmanın neden daha akıllıca olduğunu herkes bilir; ama aynı şey iradenin her alanı için geçerli. Pazar akşamı, yorgunluğun ne hissettirdiğini hatırlamıyorsun. Onu bir bilgi olarak biliyorsun, ama bir his olarak bilmiyorsun. O yüzden planı, hiç var olmayacak bir insan için yapıyorsun.

İkinci bir sızıntı daha var, daha da sinsi olanı. Niyetler çoğu zaman unutuldukları için değil, doğru anda akla gelmedikleri için ölüyorlar. Psikologların ileriye dönük bellek dediği şey, yani "şunu yapacaktım"ı tam gerektiği saniyede hatırlama becerisi, bizim en kırılgan zihinsel işlevlerimizden biri. Eczaneye uğrayacaktın, eczanenin önünden geçtin, iki sokak sonra hatırladın. O bilgi kafandaydı. Ama uykudaydı ve onu uyandıracak hiçbir şey yoktu.

Şimdi işin can sıkıcı kısmı. Bu boşluğu fark ettiğimizde çoğumuzun refleksi, daha çok motivasyon aramak oluyor. Daha iyi bir video, daha sert bir söz, daha güçlü bir "neden". Ve bu bazen işe yarıyor, kısa süreliğine. Ama motivasyon bir duygu durumu, yani doğası gereği dalgalı. Yükseldiğinde harika bir şey; sana bir yön veriyor, bir başlangıç veriyor. Sorun, ondan yön vermesini değil, taşımasını beklememiz. Motivasyon marş motorudur, motor değildir. Marşa basmak arabayı çalıştırır; yolu bitiren şey bambaşka bir mekanizmadır.

Ve bunun en net kanıtı, insanları daha motive etmenin tek başına ne kadar az şey değiştirdiğini gösteren deneylerde. İnsanlara hareketsizliğin riskleri ciddi biçimde anlatıldığında, tutumları değişiyor, endişeleri artıyor, niyetleri güçleniyor. Her ölçüm doğru yöne kayıyor. Sonra iki hafta geçiyor ve davranış tarafında neredeyse hiçbir şey olmuyor. İkna edilmiş, kaygılanmış, karar vermiş ve hâlâ kanepede oturan bir insan topluluğu. Boşluk kapanmıyor, çünkü boşluğun sebebi bilgi eksikliği ya da isteksizlik değildi.

Boşluğu kapatan şey, 1990'larda beklenmedik derecede sade bir cümle kalıbıyla ortaya çıktı.

Psikolog Peter Gollwitzer, niyetleri iki tür olarak ayırmayı önerdi. Birincisi hedef niyeti: "Daha çok spor yapmak istiyorum." İkincisi ise uygulama niyeti, yani hedefi değil, hedefe giden ânı tarif eden niyet. Ve bunun biçimi şu: Eğer şu durum olursa, o zaman şunu yapacağım.

"Çarşamba işten çıkıp metrodan indiğimde, eve değil, doğrudan spor salonuna yürüyeceğim."

Cümleye ilk bakışta hafif bir kandırmaca gibi görünüyor. Aynı şeyi söylüyorsun, sadece daha uzun söylüyorsun. Ama olan şey bu değil. Bu cümleyi kurduğunda kararı çarşamba akşamındaki yorgun insandan geri alıp pazar akşamındaki dinlenmiş insana devrediyorsun. Karar artık verilmiş oluyor. Çarşamba akşamının işi karar vermek değil, sadece uygulamak.

Gollwitzer'in laboratuvarında bunun ilk çarpıcı örneklerinden biri son derece sıradan bir görevle test edildi: öğrencilerden yılbaşı tatilini nasıl geçirdiklerine dair kısa bir metin yazıp 48 saat içinde göndermeleri istendi. Bir gruba ayrıca, bunu tam olarak ne zaman ve nerede yapacaklarını yazmaları söylendi. Sadece bunu. Ne zaman ve nerede yazacaklarını belirleyenlerin yaklaşık üçte ikisi metni gönderdi; belirlemeyenlerde bu oran üçte bire yakın kaldı. Aynı hedef, aynı öğrenciler, aynı süre. Tek fark, kararın hangi anda verilmiş olduğuydu.

Egzersizde de aynı desen çıktı. Sheeran ve arkadaşlarının çalışmasında, katılımcılara yalnızca risk ve fayda anlatılarak motive edilen grupta iki hafta boyunca düzenli egzersiz yapanların oranı üçte bir civarında kaldı. Aynı motivasyon konuşmasını alıp üstüne bir de "önümüzdeki hafta ne zaman, nerede ve hangi egzersizi yapacağım" cümlesini yazan grupta ise bu oran yüzde 90'ları aştı. Kadınların rahim ağzı kanseri taramasına katılımını inceleyen bir başka çalışmada da benzer bir sıçrama görüldü: randevunun tam gününü ve saatini önceden yazanların katılım oranı, yazmayanlarınkinin belirgin biçimde üzerindeydi.

Bunlar tek tük çalışmalar değil. Gollwitzer ve Sheeran'ın 90'ın üzerinde çalışmayı ve 8 bini aşkın katılımcıyı bir araya getiren derlemesi, eğer-o zaman planlarının orta-büyük düzeyde bir etki ürettiğini ortaya koydu. Davranış bilimlerinde bu, gerçekten dikkat çekici bir büyüklük. Hele ki müdahalenin maliyeti bir cümle yazmak olduğunda.

Mekanizması da tahmin edilebileceğinden daha zarif. Bu kalıbı kurduğunda iki şey oluyor. Birincisi, "eğer" kısmındaki durum zihninde olağanüstü erişilebilir hâle geliyor; metrodan inmek artık nötr bir ân olmaktan çıkıp bir işaret fişeğine dönüşüyor. İkincisi, o işaret ile eylem arasında bir bağ kuruluyor ve bu bağ, tekrar tekrar irade harcamayı gerektirmeden çalışmaya başlıyor. Gollwitzer'in tarifiyle söylersek, davranışın kontrolü senin iç konuşmandan alınıp dış dünyaya, ortama devrediliyor. Bir tür kestirme alışkanlık; henüz aylarca tekrarlanmamış ama şimdiden otomatikliğin bir kısmını ödünç almış bir alışkanlık.

Ama bu kalıbın işe yaraması için birkaç şeye dikkat etmek gerekiyor, çünkü kötü kurulmuş bir eğer-o zaman, hiç kurulmamış gibi davranıyor.

Birincisi, "eğer" kısmı fark edilebilir olmalı. "Vaktim olduğunda", "kendimi hazır hissettiğimde", "bu hafta içinde" birer tetikleyici değil. Bunlar dilek cümlelerinin kılık değiştirmiş hâli. İyi bir tetikleyici ya bir saat, ya bir mekân, ya da zaten kesin olarak yapacağın başka bir eylemdir. Sabah kahvemi doldurduğumda. Dişimi fırçaladıktan sonra. Arabayı park ettiğimde. Dünyada gerçekten olacak, gözünle göreceğin bir şey olmalı.

İkincisi, "o zaman" kısmı küçük ve tek bir hareket olmalı. Bütün hedef değil, hedefin ilk adımı. "Spor yapacağım" değil, "spor ayakkabılarımı giyeceğim". Çünkü bu cümlenin görevi seni bitirmek değil, başlatmak. Başlangıç, direncin neredeyse tamamının toplandığı yerdir.

Üçüncüsü, ve en çok atlanan kısmı bu: aynı kalıbı engeller için de kurmak. Buna başa çıkma planı deniyor. "Eğer akşam yorgunum diye düşünürsem, o zaman sadece 10 dakika yapıp bırakacağım." "Eğer telefonu elime alırsam, o zaman ayağa kalkıp bir bardak su içeceğim." Burada da bir incelik var: bir şeyi yapmamaya karar vermek, onun yerine ne yapacağını belirlemekten çok daha zayıf çalışıyor. Boşluk bırakırsan, o boşluğu eski davranış dolduruyor. O yüzden yasak değil, yerine koyma.

Gollwitzer'in uzun yıllar birlikte çalıştığı Gabriele Oettingen'in eklediği son parça da tam buraya oturuyor. Sadece hedefi hayal etmek, hatta canlı biçimde hayal etmek, çoğu zaman insanı harekete geçirmiyor; bazen tersine, hedefe ulaşılmış hissi vererek enerjiyi düşürüyor. İşe yarayan sıralama şu: ne istediğini söyle, bunun sana ne kazandıracağını gerçekten canlandır, sonra yolundaki asıl engelin ne olduğunu dürüstçe adlandır ve o engel için bir eğer-o zaman cümlesi kur. Dilekle gerçeğin yan yana konması, planı somut bir zemine oturtuyor.

Bu kalıbın yapamayacağı şeyi de söylemek gerekiyor, çünkü sihir değil. Eğer-o zaman kancası, olmayan bir isteği yaratmıyor. Gerçekten istemediğin, sadece istemen gerektiğini düşündüğün bir hedefe taktığında boşta dönüyor. Kanca bir yere tutunmak için var; tutunacak bir bağlılık yoksa havada sallanıyor. Aynı şekilde, bir insanın harekete geçmekte zorlanması her zaman planlama sorunu da değildir. Aylardır süren, hayatın birçok alanını birden kaplayan, sabah yataktan çıkmayı bile ağırlaştıran bir tıkanıklık, bir cümleyle çözülecek türden bir mesele değildir ve öyleymiş gibi davranmak kişiye haksızlıktır; orada yapılacak en yerinde şey bir ruh sağlığı uzmanıyla konuşmaktır.

Ama gündelik, sıradan, herkesin tanıdığı o boşluk için, yani ne yapacağını bilip yapmadığın o çarşamba akşamları için, buradaki fikir gerçekten de basitliğine göre fazlasıyla güçlü. Ve asıl değeri, sana bir teknik vermesinden çok, iradeyi nerede aramamız gerektiğini değiştirmesinde.

Biz irade denince genellikle o anda, kapının önünde, çantayla verilen mücadeleyi anlıyoruz. Diş sıkmayı, direnmeyi, kendini zorlamayı. Oysa o an, savaşın kazanıldığı yer değil; savaşın en kötü koşullarda verildiği yer. Eğer-o zaman kancası, mücadeleyi o andan alıp masaya, sakin olduğun ve gerçekten düşünebildiğin âna taşıyor. Yani öz denetimi bir kas olmaktan çıkarıp bir tasarım işine dönüştürüyor.

Ve bu, kendine dair hikâyeni de sessizce değiştiriyor. "Ben başladığım işi bitiremeyen biriyim" cümlesi, dikkatle bakıldığında bir karakter tespiti değil, bir tasarım tespitidir. Bitirememenin sebebi çoğu zaman senin kim olduğun değil, kararı hangi âna bıraktığındır. O ânı geri aldığında, aynı insan bambaşka sonuçlar üretmeye başlıyor. Değişen sen değilsin; değişen, kararın nerede verildiği.

Nöron Psikoloji'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.