İyilik İste, Sevilmeye Başla

Bölüm metni

Sevilmek için insanlara iyilik yapmaya çalışıyorsun; oysa araştırma tam tersini söylüyor. Sana bir kez yardım eden kişi, senden hoşlanmaya başlıyor. Peki neden istemekten bu kadar korkuyoruz?

1737 yılının sonbaharında, Philadelphia'da, Pennsylvania Meclisi'nin salonunda genç bir adam oturuyor ve kendisi hakkında söylenen sözleri dinliyordu. Adı Benjamin Franklin'di, henüz otuzlu yaşlarının başındaydı ve meclisin kâtipliği görevine yeniden seçilmeyi bekliyordu. Bir yıl önce bu göreve oybirliğine yakın bir destekle gelmişti. Ama bu kez meclise yeni katılmış, varlıklı ve iyi eğitimli bir üye söz aldı ve uzun bir konuşma yaptı. Konuşmanın tek amacı vardı: Franklin'in o koltuğa oturmasını engellemek.

Franklin görevi yine de aldı, ama meclisin en etkili adamlarından birinin ona karşı olduğunu artık biliyordu. Kâtiplik onun için sıradan bir iş değildi. Oturumların tutanağını tutuyor, oy pusulalarını sayıyor, meclisin bastırdığı belgelerin, ilânların, kâğıt paranın işini kendi matbaasına alıyordu. O adamın düşmanlığı, Franklin'in geçim kaynağına doğrudan dokunuyordu.

Bu durumdaki bir insanın yapacağı şey bellidir. Ya karşındakini yumuşatmaya çalışırsın, ona iltifat edersin, bir iyilik yaparsın, bir hediye gönderirsin; ya da onu kendi silahıyla vurmaya, mecliste karşı cephe kurmaya bakarsın. Franklin ikisini de yapmadı. Kendi anlatımına göre, kölece bir saygı göstererek o adamın gönlünü kazanmayı istemiyordu. Onun yerine, ilk bakışta tuhaf görünen bir şey yaptı.

Adamın kütüphanesinde çok ender bulunan, meraklısının peşinden koştuğu bir kitap olduğunu duymuştu. Ona bir not yazdı. Notta bu kitabı görmeyi çok istediğini söylüyor, birkaç günlüğüne ödünç verecek kadar nazik olup olamayacağını soruyordu. Yani düşmanına bir iyilik yapmadı. Düşmanından bir iyilik istedi.

Kitap hemen geldi. Franklin onu bir hafta kadar sonra, teşekkürünü açıkça belirten bir notla birlikte geri gönderdi. Sonraki oturumda meclis salonunda karşılaştıklarında, o güne dek Franklin'e tek kelime etmemiş olan adam ona kendisi konuştu; üstelik büyük bir nezaketle. O günden sonra da her fırsatta Franklin'e yardım etmeye hazır olduğunu gösterdi. İkisi, adamın ölümüne kadar sürecek bir dostluk kurdular.

Franklin bu olayı yıllar sonra hatıralarında anlatırken, kendi bulduğu bir şeymiş gibi sunmadı. Eski bir sözü hatırlattı: Sana bir kez iyilik yapmış olan biri, senin iyilik yaptığın birine kıyasla sana yeniden iyilik yapmaya daha isteklidir. Ve bu sözün, kendi hayatında defalarca doğrulandığını yazdı.

Şimdi bu cümlenin ne kadar ters olduğunu bir düşünün. Sağduyu bize bunun tam tersini söyler. Sağduyuya göre insan, kendisine iyilik yapanı sever. Birine kahve ısmarlarsan, taşınmasına yardım edersen, işini kolaylaştırırsan, o kişinin gözünde yükselirsin. Franklin'in söylediğiyse şu: Asıl bağ, iyiliği yapan tarafta kuruluyor. Veren kişi, alanı seviyor.

Bu hikâye iki yüzyıl boyunca hoş bir anekdot olarak dolaştı durdu. Sonra 1969 yılında, iki psikolog, Jon Jecker ve David Landy, bunu laboratuvara taşıdı. Kurdukları düzenek basitti. 74 gönüllüyü bir yarışmaya çağırdılar; iyi performans gösterenler para kazanacaktı. Yarışma bitti, kazananlar paralarını aldı. Asıl deney bundan sonra başlıyordu.

Katılımcılar üç gruba ayrıldı. Birinci gruptakilere, deneyi yürüten araştırmacı bizzat gitti. Bu araştırmacı, deney boyunca bilerek sevimsiz, soğuk, insanın içini ısıtmayan bir tavır takınmıştı. Şimdi de her katılımcıdan kişisel bir ricada bulunuyordu: Kazandıkları parayı geri verebilirler miydi? Deneyi kendi cebinden finanse ediyordu ve parası tükenmek üzereydi. İkinci gruba bir büro görevlisi gitti ve aynı şeyi istedi, ama başka bir gerekçeyle: Para psikoloji bölümünün zaten kıt olan bütçesinden çıkıyordu. Üçüncü gruptakilere ise kimse bir şey söylemedi; parayı ceplerine koyup gittiler.

Sonra hepsinden, o sevimsiz araştırmacıyı ne kadar sempatik bulduklarını değerlendirmeleri istendi.

Sonuç şuydu: Araştırmacıyı en çok, ondan doğrudan rica alan ve parasını geri veren birinci grup sevdi. Hiçbir şey istenmeyen üçüncü gruptan belirgin biçimde daha olumlu buldular onu. Yani insanlar, canlarını sıkan, paralarını geri isteyen, sevimsiz davranan adamı, tam da ona bir iyilik yaptıkları için daha çok sevmişlerdi.

Bir ayrıntı daha vardı ve belki en önemlisi oydu. Paranın miktarı sonucu değiştirmiyordu. Çok ya da az fark etmiyordu. Fark yaratan şey, ricanın kimden geldiğiydi. Kurumun adına yapılan istek aynı etkiyi doğurmuyordu. Etki, bir insanın başka bir insana dönüp "bana bir iyilik yapar mısın" demesinden doğuyordu.

Peki insan zihni neden böyle çalışsın? Neden birine emek harcamak, o kişiyi sevmenin sebebi değil de sonucu olsun?

Cevap, beynimizin en eski alışkanlıklarından birinde saklı: Kendi davranışımızı açıklama ihtiyacı. Zihnimiz, yaptığımız şeyle inandığımız şeyin çelişmesinden rahatsız olur. Leon Festinger'in 1957'de bilişsel çelişki adını verdiği bu durum, aslında hepimizin gün içinde defalarca yaşadığı sessiz bir huzursuzluktur. Ben o adamı sevmiyorum. Ama az önce onun için yarım saatimi harcadım, kazandığım parayı geri verdim, ender kitabımı ona yolladım. İki cümle yan yana durmuyor.

Bu noktada zihnin önünde iki yol var. Ya davranışı değiştirecek, ki geçmişe dönüp yapılmış bir şeyi geri almak mümkün değil. Ya da hikâyeyi değiştirecek. Ve neredeyse her zaman ikincisini seçer. Cümle sessizce yeniden yazılır: Demek ki o adam sandığım kadar kötü biri değilmiş. Aslında sempatik sayılır. Yardım etmeye değerdi.

Psikolog Daryl Bem'in kendini algılama kuramı buna biraz daha yalın bir açıklama getirir. Bem'e göre insan, kendi duygularını içeriden okumaz; tıpkı bir yabancıyı izler gibi kendi davranışını izler ve oradan sonuç çıkarır. Ne hissettiğimi bilmiyorum. Ama ne yaptığımı görüyorum. Onun için çaba harcadığıma göre, ondan hoşlanıyor olmalıyım.

Her iki açıklamada da ortak olan şey şu: Beyin, olayları yaşandıkları sırayla kaydetmiyor. Geriye dönüp bir hikâye kuruyor. Önce davranış geliyor, duygu sonradan yetişip davranışın üstünü örtüyor. Biz de kendi geçmişimize bakıp, bütün bunları o kişiyi sevdiğim için yaptım diye düşünüyoruz. Oysa sıra çoğu zaman tersine işlemiş.

Ama bu, hikâyenin tamamı değil. Japon psikolog Yu Niiya'nın 2016'da yayımlanan çalışması, meseleye ikinci bir katman ekliyor. Niiya, hem Japon hem Amerikalı katılımcılarla çalıştı ve şunu buldu: Birinden yardım istendiğinde, isteyen kişiye duyulan sempati artıyordu; üstelik yalnızca sempati değil, o kişiyi sosyal olarak sıcak bulma ve aradaki ilişkiyi daha yakın hissetme duygusu da artıyordu. Buna karşılık, katılımcılar açık bir rica olmadan kendiliklerinden yardım ettiklerinde bu artış görülmüyordu.

Yani belirleyici olan yardım etme eylemi değil, ricanın kendisi. Çünkü bir rica, sadece bir işin görülmesini istemek demek değil. Aynı zamanda bir şey ilan etmek demek: Sana güveniyorum. Seni benim için bir şey yapabilecek biri olarak görüyorum. Ve reddedilme ihtimalini göze alıyorum. Bunu duyan kişi, kendisine uzatılmış bir kapı görüyor ve o kapıdan içeri giriyor.

Bu da meselenin neden bir numara olmadığını açıklıyor. Franklin'in yaptığı şey, sahte bir mektup yazıp karşısındakini kandırmak değildi. O kitabı gerçekten merak ediyordu; okuyup zamanında, teşekkürle iade etti. Rica gerçekti, minnet gerçekti. Boş bir rica, sırf bağ kurmak için uydurulmuş bir istek, karşı tarafta bir süre sonra kullanılmışlık duygusundan başka bir şey bırakmaz. Bu içgörü bir manipülasyon aleti değil; buzu kimin kıracağına dair bir bilgi.

Şimdi bunu bugüne getirelim, çünkü asıl mesele orada.

Çoğumuz, sevilmenin yolunun vermekten geçtiğine inanarak yaşıyoruz. Yeni bir işe başlıyoruz, ekipteki herkese yardım etmeye çalışıyoruz. Yeni bir şehre taşınıyoruz, komşulara kendimizi sevdirmek için elimizden geleni yapıyoruz. Bir arkadaşlığın sürmesini istiyoruz, hep biz arıyoruz, hep biz teklif ediyoruz, hep biz koşuyoruz. Ve bir noktada, bu kadar verdiğimiz halde aradaki bağın neden hâlâ tek taraflı olduğunu anlamıyoruz.

Anlamıyoruz çünkü sadece verirken, karşımızdakine bize yatırım yapma fırsatını hiç tanımıyoruz. İlişkiyi tek başımıza taşıyoruz. Onlar bizim için hiçbir şey yapmadıkları için, zihinleri de bizim için bir hikâye yazmıyor. Sürekli almak insanı yakınlaştırmaz; çoğu zaman borçlu ve rahatsız hissettirir.

Bunun pratikteki karşılığı şaşırtıcı derecede küçük şeylerdir. Yeni tanıştığın bir iş arkadaşından, iyi bildiği bir konuda beş dakikalık fikir istemek. Bir komşudan bir alet ödünç istemek. Uzaklaşmış bir arkadaşa, tam da onun bildiği bir şeyi sormak: Sen bu şehri iyi bilirsin, nereye gitsem? Bir yazıyı okuyup görüşünü söylemesini rica etmek. Ricanın küçük, somut ve yerine getirmesi kolay olması önemli; büyük bir yükümlülük değil, bir aralık.

Sonrasında iki şey gerekiyor. Birincisi, teşekkürü ciddiye almak. Franklin kitabı sessizce bırakıp gitmedi; not yazdı. İyiliğin karşılığını görmek, onu yapan kişinin kendi davranışını iyi bir şey olarak kaydetmesini sağlar. İkincisi, ölçüyü kaçırmamak. Bir rica kapı açar, ardı arkası kesilmeyen ricalar o kapıyı kapatır. Verilen emeğin sürekli alındığı, hiç geri dönmediği bir ilişki, kısa sürede bambaşka bir şeye dönüşür.

Bu içgörünün en zor tarafı, teknik değil duygusal. Çünkü iyilik istemek çoğumuz için, iyilik yapmaktan kat kat zordur. İstemek, bir şeye ihtiyacın olduğunu itiraf etmek demek. Kendi başına yetmediğini kabul etmek demek. Ve hayır cevabına açık olmak demek. Sürekli veren insanların çoğu, aslında cömert oldukları için değil, istemeyi göze alamadıkları için veriyor. Vermek güvenli, istemek kırılgan.

Franklin'in hikâyesinde asıl ustalık da bence orada. O mektubu yazarken, meclisin en güçlü üyelerinden birine kendi merakını, yani küçük bir zaafını gösterdi. Bir şey istedi ve reddedilme ihtimalini kabul etti. Kırılganlığı bir zayıflık olarak değil, bir davet olarak kullandı. Karşısındaki adam da o daveti kabul etti ve o andan itibaren aralarındaki ilişki artık rekabet değil, ortak bir şeyin parçası oldu.

Eğer istemek sana sadece zor değil de imkânsız geliyorsa, eğer basit bir ricanın düşüncesi bile içini daraltıyor, günlerini gölgeliyorsa, bu artık bir alışkanlık meselesi olmaktan çıkmış olabilir. Kalıcı ve hayatını kısıtlayan bir sıkıntıyı tek başına çözmeye çalışmak yerine, bu alanda çalışan bir uzmanla konuşmak en doğrusu. Bu metin bir tavsiye değil, bir gözlem.

Ama küçük bir ricanın eşiğinde durup vazgeçtiğin o ânları düşün. Bir ödünç kitap, bir soru, bir fikir. Franklin'in düşmanına yolladığı o notta olağanüstü hiçbir şey yoktu. Sadece bir adam, kendisinden nefret eden birine dönüp basit bir şey sordu ve o soru, iki insanın birbiri hakkında anlattığı hikâyeyi tersine çevirdi. Belki de sevilmenin yolu, sandığımız gibi kendini kanıtlamaktan değil, birine seni kanıtlama fırsatı vermekten geçiyor.

Nöron Psikoloji'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.