Kafkasya'nın Çatısında: Svaneti'nin Taş Kuleleri

Bölüm metni

Yolun bittiği yerde, beş bin metrelik Şhara'nın gölgesinde, bacaları değil kuleleri olan bir köy var. Her ailenin kendi taş kulesi; her kulenin içinde bir kışın, bir kan davasının ya da bir istilanın hikâyesi. Moğollar buraya hiç ulaşamadı — peki kar ulaştığında ne oluyor?

Zugdidi'den kuzeye dönen yol, ilk birkaç kilometrede henüz dağ yolu gibi durmuyor; mısır tarlaları, çay çalıları, nemli bir Karadeniz havası. Sonra manzara sessizce sertleşiyor. Jvari'nin hemen ötesinde vadi ansızın kapanıyor ve karşınıza beton bir duvar çıkıyor: 271,5 metreyle dünyanın en yüksek beton kemer barajları arasında sayılan, 1987'de tamamlanan Enguri Barajı. Kavisli gövdesi iki kayalık yamacı birbirine dikmiş gibi duruyor. Ardındaki gölün rengi mevsime göre değişiyor; ilkbaharda buzul unuyla süt mavisi, sonbaharda neredeyse zümrüt. Yolun bir kısmı bu gölün kıyısını kovalıyor, tünellerden geçiyor, ıslak kayanın altından sızan sularla parlıyor.

Buradan sonrası artık nehrin kendi hikâyesi. Enguri, 213 kilometre boyunca Kafkasya'nın içinden Karadeniz'e inen bir su; ama biz onu tersten, kaynağına doğru çıkarak okuyoruz. Vadi daraldıkça asfalt da nehre yaklaşıyor. Khaishi civarında ağaçlar iğne yapraklıya dönüyor, hava birkaç derece düşüyor, camı açtığınızda gelen ses artık motorun değil, aşağıdaki suyun uğultusu oluyor. Zugdidi ile Mestia arasındaki yaklaşık 136 kilometre, haritada kısa görünen ama insanı bir iklimden bir başkasına taşıyan bir mesafe. Yükseldikçe yamaçlarda ilk kuleler beliriyor: gri, dar, hiçbir süsü olmayan taş bacalar. Uzaktan bakınca sanki köyler değil, dağın kendisi bir savunma hattı kurmuş gibi.

Mestia bir eşik. Havaalanı, kafeler, telesiyej, yeni oteller; Yukarı Svaneti'nin dünyaya açılan yüzü burası. Ama asıl yol Mestia'da bitmiyor, orada başlıyor. Doğuya, Enguri'nin yukarı vadisine sapan 47 kilometrelik güzergâh, bölgenin en çok anlatılan ve en çok şikâyet edilen yolu. Son yıllarda önemli bölümü asfaltlandı, yine de dar virajlar, yamaçtan dökülen taşlar ve baharda kabaran dereler kendini hatırlatıyor. Ipari, Kala, Khe gibi köyler ardı ardına geliyor; her birinde birkaç kule, bir kilise, samanla yüklü bir traktör, yolun ortasında hiç acelesi olmayan inekler.

Ve sonra vadi kapanıyor. Uşguli, Enguri'nin doğduğu havzanın en dibinde, gidilecek başka yer kalmadığı noktada duruyor. Aslında tek bir köy değil burası; Jibiani, Çvibiani, Çajaşi ve Murkmeli adlı dört yerleşimin oluşturduğu bir topluluk. Rakım için farklı ölçümler dolaşıyor, çoğu 2.086 ile 2.200 metre arasında; Jibiani genellikle 2.100 metre olarak veriliyor. Uşguli sık sık "Avrupa'nın en yüksek köyü" diye anılıyor, ama daha ihtiyatlı ifade doğruya daha yakın: kıtanın yıl boyu sürekli yaşanan en yüksek yerleşimlerinden biri. Rekabet ettiği başka dağ köyleri de var; asıl mesele zaten rakam değil, buranın kışın da terk edilmiyor oluşu.

Köyün üstünde, dağların kapattığı ufkun tam ortasında Şhara duruyor. 5.193 metreyle Gürcistan'ın en yüksek noktası, Kafkasya'nın en heybetli duvarlarından biri. Enguri işte o buzulun altından çıkıyor; Uşguli'de gördüğünüz o gürültülü, bulanık, buz gibi dere, birkaç yüz kilometre sonra Karadeniz'e dökülecek nehrin çocukluğu. Sabahın erken saatinde bulutlar dağılırsa Şhara'nın buz duvarı pembeye çalıyor, sonra beyaza dönüyor, öğleden sonra çoğu zaman yeniden sisin arkasına çekiliyor.

Jibiani'nin kuzey ucunda, köyün üzerindeki tepede Lamaria durur; Meryem Ana'ya adanmış, 11 ya da 12. yüzyıla tarihlenen küçük bir kilise. Sade bir salon yapı, yanında kendi kulesi, içinde iki katman halinde, yer yer aşınmış ortaçağ freskleri. Kapısının önünde durup arkanıza döndüğünüzde neden buraya yerleşildiğini anlarsınız: vadi bir kese gibi kapanır, tek giriş aşağıdadır ve o girişi görmek kolaydır.

Dörtlünün en eskisi sayılan Çajaşi ise 1996'da Yukarı Svaneti adıyla UNESCO Dünya Mirası listesine alınan alanın çekirdeği. Onlarca kule ve tahkimli ev, yüzyıllar boyunca neredeyse hiç dokunulmadan kalmış bir doku oluşturuyor.

Uşguli'nin ötesinde yol tam olarak bitmiyor, sadece mevsimlik hale geliyor. 2.623 metredeki Zagari Geçidi, aşağı Svaneti'ye ve Lentekhi'ye bağlanan çakıllı bir güzergâh; genellikle haziran sonundan ekim başına kadar, o da hava izin verirse geçilebiliyor. Geri kalan aylarda Uşguli tek bir ipe, Mestia'ya inen o dar yola bağlı kalıyor. Kar yağınca o ip de kolayca kopabiliyor. Yolun bittiği yerde yaşamak, işte bu ihtimalle birlikte yaşamak demek.

Enguri'nin gürültüsü arkada kalıp Uşguli'nin ilk damları göründüğünde, insanın gözü önce evleri değil, evlerin arasından fırlayan o dikey gölgeleri seçiyor. Uzaktan bir mezarlık gibi duruyorlar: gri, dar, tepeye doğru incelen taş sütunlar. Yaklaştıkça anlıyorsunuz ki bunlar anıt değil, mimari. Her biri bir ailenin adına yazılmış, kireç harcıyla örülmüş bir cümle. Gürcüce adı koshki, yani basitçe kule. Ama Svaneti'de kule kelimesi, başka hiçbir yerde taşımadığı bir yükü taşıyor.

Yapı mantığı şaşırtıcı derecede yalın. Tabanı beş altı metrelik kare bir kaide, üstüne dört ya da beş kat, bazılarında 25 metreye varan bir yükseklik. Duvarlar yerde bir metreye yaklaşan kalınlıkta başlıyor, yukarı çıktıkça inceliyor; bu yüzden kuleler dimdik değil, hafifçe daralarak yükseliyor ve gözle bakıldığında olduğundan daha uzun görünüyor. Taş yerel: vadinin kendi şistinden, dere yatağından toplanmış yassı bloklardan. Harç ise kireç. Ne vinç var ne kalfa loncası; iskele kurup taşı elden ele yukarı veren, çoğu zaman komşu haneler. Kulelerin büyük bölümü 9. ile 12. yüzyıllar arasında, Gürcistan'ın ortaçağ krallığının en güçlü döneminde yükseldi.

Asıl mesele girişte saklı. Kulenin kapısı yerde değil, iki üç metre yukarıda. İçeri kertikli bir kütükle ya da taşınabilir bir merdivenle çıkılıyor, sonra o merdiven içeri alınıyordu. Kat aralarında da sabit taş basamak yok; her kat, kaldırılabilen ahşap bir merdivenle bir üstekine bağlanıyordu. Yani kule, saldırgan içeri girse bile katman katman savunulabilen bir yapıydı. Alt katlar depoydu: tahıl, kurutulmuş et, tuz. Üst katta ise iş değişiyor. Orası tamamen savunma için ayrılmış; duvarlarda dar mazgallar, saçakta ise dışarı taşan taş çıkmalar var. Bu çıkmaların tabanındaki deliklerden aşağıya taş atılırdı. Kapıyı zorlayan biri, tam da başının üstünde bir boşluk olduğunu ancak taş düşerken fark ederdi.

Peki kime karşı? Cevabın bir kısmı dışarıda. Svaneti, Kafkasya'nın kuzey geçitleriyle Gürcistan ovaları arasında sıkışmış bir koridor; akıncı için hem yol hem tuzak. Ovadaki manastırlar tehlike anında en değerli ikonlarını, işlemeli haçlarını buraya, bu vadilere gönderdi; bugün Mestia'daki müzede görülen altın kaplama ikonların bir bölümünün buraya ulaşma hikâyesi budur. Kuleler, taşınabilir servetin son adresiydi.

Ama cevabın daha ağır kısmı içeride. Svaneti'de yazılı devlet hukuku yerine yüzyıllarca töre işledi ve bu törenin en keskin maddesi kan davasıydı. Bir ölüm, ölen kişinin ailesine karşılık verme yükümlülüğü getiriyordu; karşı taraf da aynı yükümlülüğü devralıyordu. Böylece husumet, onu başlatan iki adamı çoktan aştıktan sonra bile kuşaklar boyu sürebiliyordu. Husumetli bir hane, tehlike geçene kadar kuleye kapanırdı. Kadınlar, çocuklar, yaşlılar yukarı; hayvanlar ve erzak aşağı. Bu kapanma günlerle sınırlı değildi; haftalarca, kimi zaman aylarca sürdüğü aktarılır. Kuşatma ancak arabulucuların devreye girip iki taraf arasında bir bedel ve barış üzerinde anlaşmasıyla biterdi.

Bu yüzden Svaneti kulesi, bir kale burcuyla aynı şey değil. Kale bir topluluğu korur; buradaki kule bir aileyi, çoğu zaman komşusundan korur. Kule geleneksel Svan evine, machubi'ye bitişik yapılır; yani savunma yapısı ile mutfak duvar duvara durur. Uşguli'nin dört yerleşiminden biri olan Çajaşi'de 200'ü aşkın ortaçağ yapısı ayakta ve aralarında yürürken şunu görüyorsunuz: kuleler rastgele dağılmamış, birbirine bakıyor. Bir avlunun on adım ötesinde bir başka avlu, onun da kendi kulesi var. Mimarinin dili burada çok açık; her hane, kendi güvenliğini kendi taşıdığı taşla kurmuş.

1996'da UNESCO Dünya Mirası listesine giren şey de tam olarak bu manzara: tek tek anıtlar değil, ortaçağ köy dokusunun bütünü. Bugün o kulelerin çoğu boş. Bazısının ahşap katları çökmüş, bazısı restore edilip ziyarete açılmış, bazısının dibinde otlar var. Ama biçimleri değişmedi. Yukarı doğru daralan o silüet, korkunun kalıcı bir mimariye dönüşmüş hali; taşa yazılmış, silinmesi zor bir hafıza.

Kulelerin taşı korkuyu anlatır ama insanı yaşatan şey ocaktır. O kulelerin dibinde, çoğu zaman onlara bitişik duran alçak, isli evin adı maçubi: tek büyük salon, ortada açık ocak, duvar boyunca ahşap bölmeler ve o bölmelerin ardında hayvanlar. Svan mimarisinin en çarpıcı yanı budur belki de; kışın altı ayı boyunca insan, inek ve saman aynı çatının altında, birbirinin ısısıyla yaşar. Duvarlara yaslanmış oymalı ahşap koltuklar vardır, ailenin en yaşlısına ayrılan. Duman bacadan değil, tavandaki bir açıklıktan çıkar ve kirişleri yüzyıllar boyunca siyaha boyar.

Bu evlerin mutfağı, coğrafyanın dayattığı bir mantıkla kurulmuş. 2100 metrenin üstünde asma yetişmez, buğday zar zor olur. Onun yerine patates, arpa, çavdar ve her şeyden önce ot vardır. Ağustosta yamaçlarda tırpanla biçilen kuru ot, hayvanın kışı çıkarıp çıkaramayacağına karar verir; Svaneti'de saman, paradan daha somut bir servettir. Şarap ise buraya hiçbir zaman ait olmadı, aşağıdan geldi. Racha'dan, İmereti'den katır sırtında taşınan şarap ziyafet sofralarına, günlük hayata ise ev yapımı sert içkiler ve dağ balı düştü.

Svan mutfağının simgesi kubdari, tam da bu kıtlık ekonomisinin içinden çıkmış bir lüks. Hamurun içine kıyma değil, bıçakla doğranmış et konur; sığır, domuz ya da ikisinin karışımı. İnce doğranmış soğan, bol sarımsak, çemen otu ve kimyon tohumu etle birlikte yoğrulur, hamur kapatılır, ocakta ya da sacda pişirilir. Sonuç dışarıdan sade bir yuvarlak ekmektir; ilk lokmada içindeki baharatlı buhar dışarı çıktığında ise bunun bir bayram yemeği olduğu anlaşılır. Kubdari kutlamalarda, misafir geldiğinde, kilise yortularında yapılır. Şubatta kutlanan Lamproba'da erkeklerin huş kabuğundan meşalelerle köy kilisesine yürüdüğü gecelerde de sofranın ortasında o durur.

Ama Svaneti'nin dünyaya asıl armağanı bir yemek değil, bir tuz. Svanuri marili, yani Svan tuzu, dağlarda tuzun pahalı ve zor bulunur olmasından doğmuş bir çözüm. Az tuzu çok yere yetiştirmek için içine yerelde yetişen ne varsa katmışlar: dövülmüş sarımsak, kişniş tohumu, dereotu tohumu, kadife çiçeğinin kurutulup öğütülmüş taçyaprakları, kırmızı biber ve Kafkasya'ya özgü mavi çemen otu. Karışım havanda ya da iki taş arasında ezilir, sarımsağın nemiyle hafifçe topaklanır, soluk turuncu-yeşilimsi bir renk alır. Her ailenin kendi oranı vardır ve bu oranlar gelinden geline, anneden kıza geçer. Bugün Gürcistan'ın her pazarında satılan bu tuz, aslında bir yoksulluk buluşunun mutfak klasiğine dönüşmüş hali.

Geri kalanı da aynı ekonominin ürünü. Taşmicabi, haşlanmış patatesin eriyen taze peynirle dövülerek uzayan, ipek gibi bir hamura dönüştürülmesidir; sıcakken kaşıkla çekildiğinde peynir tel tel uzar. Çvişdari, mısır unuyla peynirin harmanlanıp közde pişirilmiş halidir. Hepsi ucuz, hepsi doyurucu, hepsi kar kapıyı kapattığında elde kalan malzemelerden yapılabilir.

Çünkü kar mutlaka kapatır. Uşguli'yi Lentehi tarafına bağlayan Zagari geçidi 2600 metrenin üzerindedir ve yılın büyük bölümünde kapalıdır. Mestia yönündeki yolun asfaltlanması ve 2010 yılında Mestia'ya küçük bir havaalanının açılması bölgenin izolasyonunu köklü biçimde değiştirdi; yine de kışın tipi bastırdığında Uşguli günlerce ulaşılmaz kalabiliyor. Bir kuşak öncesine kadar bu süre günlerle değil aylarla ölçülüyordu: kasımda kapanan, mayısta açılan bir kapı.

Ve dağın bedelini istediği anlar oldu. 1986-87 kışında Svaneti'yi vuran çığlar onlarca can aldı, köyleri yuttu; ardından gelen devlet kararıyla çok sayıda Svan ailesi ovaya, Gürcistan'ın güneyindeki bölgelere yerleştirildi. Bugün Svaneti köylerinde göreceğiniz boş, çatısı çökmüş evlerin bir kısmı o kışın izidir. Kuleler yüzyıllarca kan davasına ve akıncılara dayandı ama demografiyi çığ değiştirdi.

Yine de kalanlar var. Kışın Uşguli'de nüfus birkaç düzineye iner, çocuklar kar tünellerinden okula yürür, sobalar odun ve tezekle yanar, akşamları sofrada yine aynı kokular dolaşır: sarımsak, çemen, doğranmış et, is. Bu, turistik bir folklor gösterisi değil; yolun bittiği yerde hâlâ süren, sabırla ölçülen bir yaşam biçimi. Yazın Enguri boyunca yukarı çıkan otobüsler ekimde kesildiğinde, Svaneti kendi asıl haline geri döner ve o hal, bin yıldır pek de değişmemiştir.

Nöron Seyahat'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.