Rüzgârı Eve Çağıran Şehir: Yazd

Bölüm metni

Etrafında iki büyük çöl var, tek bir nehir yok; ama şehir bin yıldır susamıyor ve yazın evlerin içi dışarıdan on derece serin. Yazd, suyu yerin altından çağırmayı, rüzgârı da damdan içeri buyur etmeyi öğrenmiş. Peki bu kadar ustalıkla hayatta kalan bir şehir, ölülerini neden açık gökyüzüne bırakıyordu?

Çölden gelirken Yazd önce bir siluet değil, bir renk olarak belirir. İran platosunun ortasında, Deşt-i Kevir ile Deşt-i Lut çöllerinin arasına sıkışmış bu şehir, üzerine kurulduğu toprakla tam olarak aynı tondadır: soluk bir devetüyü, güneşte neredeyse beyaza dönen bir kum rengi. Uzaktan bakan göz binaların nerede bitip zeminin nerede başladığını ayıramaz. Sonra, o düz ve tekdüze yüzeyden yukarı doğru fırlamış kuleler seçilmeye başlar. Onlarcası, yüzlercesi. Minare değildirler, kule de sayılmazlar aslında; tepeleri yarıklarla dilimlenmiş, dört bir yana açılmış kerpiç bacalardır. Farsçada adları bâdgir: rüzgâr tutan.

Yazd'ın yılda ortalama 62 milimetre yağış aldığı bir yerde ayakta durmasının hikâyesi, bu iki icatta düğümlenir. Biri gökyüzüne uzanır, diğeri yerin altına iner. Rüzgâr kulesi, çölün üzerinden esen ve zemine yakın katmanda toz ve sıcaklıkla ağırlaşmış havanın değil, birkaç metre yukarıdaki daha temiz ve daha serin havanın peşindedir. Kulenin tepesindeki açıklıklar rüzgârı yakalar, içerideki dikey bölmeler onu aşağıya, evin göbeğindeki serdaba doğru indirir. Rüzgâr yoksa mekanizma tersine çalışır: gün boyu ısınan kerpiç kütlesi bacadaki havayı yukarı çeker, o çekiş de evin içindeki havayı hareket ettirir. Yani kule esintili günlerde bir ağız, durgun günlerde bir ciğerdir. En etkileyici hâli ise havanın aşağıda bir su yüzeyine değdiği andır; buharlaşma ısıyı emer ve odaya inen hava dışarıdakinden hissedilir biçimde serin olur. Elektrik icat edilmeden yüzyıllar önce çalışan bir klima.

Şehrin dışındaki Devletâbâd Bahçesi'nde bu fikrin en gösterişli örneği durur. 1747 dolaylarında, Zend döneminin güçlü valisi Muhammed Taki Han tarafından yaptırılan bahçenin sekizgen salonuna oturtulmuş kule, 33 metreyi aşan yüksekliğiyle dünyanın en yüksek kerpiç rüzgâr kulesi kabul edilir. Kubbenin altında durup başınızı kaldırdığınızda, tepedeki açıklıktan gelen ışığın toz zerrelerini bir sütun gibi aydınlattığını görürsünüz ve ensenizde, hiçbir motorun üretmediği bir hava akımı hissedersiniz. Bahçe, 2011'de UNESCO'nun İran bahçeleri başlığı altında listeye aldığı yapılardan biridir.

Ama kulenin çektiği havayı serinleten su nereden gelir? İşte Yazd'ın asıl mucizesi burada, ayağınızın on beş, otuz, yetmiş metre altındadır. Kâriz denen yeraltı su kanalları, dağ eteklerindeki yeraltı su tabakasına ulaşan derin bir ana kuyudan başlar ve hafif bir eğimle, kilometrelerce boyunca, tamamen yerçekimiyle şehre akar. Yüzeyde bu sistemden görünen tek şey, çölde bir dikiş izi gibi uzayıp giden düzenli toprak halkalardır: bakım ve havalandırma kuyularının ağızları. Yazd'ın altındaki Zarç kârizi bu tekniğin bilinen en uzun örneklerinden biridir; galerisi 80 kilometreyi bulur, ana kuyusu 90 metre derinliktedir ve boyunca binden fazla dikey kuyu açılmıştır. Kökeni İslam öncesine, iki bin yılı aşan bir geçmişe uzanır ve şaşırtıcı biçimde hâlâ akar.

Bu kanalları açan adamlara mukanni denirdi ve meslekleri bir ömür süren bir kumardı. Bir mumun titreyen alevi dışında ışıksız, bir insan bedeni genişliğindeki tünelde, yüzlerce metre öteden gelen ikinci bir ekiple aynı hizada buluşmayı hesaplayarak kazarlardı. Göçük sıradan bir kazaydı. Anlatılana göre işe giderken beyaz giyerlerdi, çünkü aynı kumaş gerekirse kefen olacaktı. Bu yüzden İran'da kâriz kazmak sadece mühendislik değil, bir tür yeminli zanaattır; bilgi usta çırak zinciriyle, sözle aktarılmıştır. UNESCO 2016'da İran kârizlerini ortak bir başlık altında dünya mirası ilan ettiğinde, aslında bir su tesisatını değil, bu aktarımı tescillemiş oldu.

Suyun şehir içindeki durağı ise ab-anbardır: yerin altına kazılmış, üstü kubbeyle örtülü dev sarnıçlar. Kubbe güneşi keser, çevresine dizilen rüzgâr kuleleri suyun üstündeki havayı sürekli tazeler, böylece su aylarca durgun kalsa bile bozulmaz. Bugün hâlâ ayakta duran Şeş Bâdgir Ab-Anbarı, adının söylediği gibi altı kuleyle tâçlandırılmış bir örnektir. Aynı mantığın soğuk hâli de vardır: yahçal denen buz kuyularında kışın oluşan ince buz tabakaları kalın kerpiç duvarların ardında istiflenir ve temmuz sıcağına kadar dayanırdı.

Şehrin kendisi de bu mantığın devamıdır. Sokaklar bilerek dar, bilerek dolambaçlıdır; gölge üretmek için. Üzerlerine atılan kemerli örtüler, sabatlar, yolu bir tünele çevirir ve yayayı öğle güneşinden kurtarır. Evler dışa değil içe bakar, penceresiz duvarların ardında avlu ve havuz saklanır. Kerpiç dediğimiz malzeme burada bir yoksulluk işareti değil, hesaplı bir tercihtir: gündüz ısıyı emer, gece geri verir, sıcaklık dalgasını yatıştırır. Yazd bu bütünlüğü sayesinde 2017'de, tarihî kent dokusuyla UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne girdi.

Bu labirentte yönünüzü kaybetmeniz kaçınılmazdır ve şehir bunu bildiği için size tek bir pusula bırakmıştır. Ulu Cami'nin, yani Cuma Camii'nin çifte minareleri, 52 metreyle İran'ın en yükseği sayılır ve turkuaz ile lacivert çinilerle kaplı tâçkapısıyla birlikte, damların üzerinden her yerden görülür. Büyük bölümü 14. yüzyılda inşa edilen bu cami, kerpicin tekdüze sarısı içinde patlayan tek mavi lekedir. Marco Polo 1270'lerde buradan geçtiğinde şehrin adını "Yasdi" diye yazmış ve tüccarların uzak diyarlara taşıdığı ipekli kumaşlarından söz etmişti. Yani Yazd hiçbir zaman sadece hayatta kalan bir vaha olmadı; kervan yollarının kesiştiği, dokuduğunu satan bir üretim şehriydi.

Kerpiç labirentin dışına, güneye doğru çıkarsanız, manzara birden çıplaklaşır. Şehrin eteğindeki iki alçak tepenin üstünde, yuvarlak duvarlı iki yapı durur. İçleri boştur, kapıları yoktur, çatıları da yoktur. Bunlar dahmelerdir; Türkçeye sessizlik kuleleri diye geçen Zerdüşt ölü evleri.

Zerdüşt inancında toprak, su ve ateş kutsaldır; bu yüzden hiçbiri cesetle kirletilemez. Gömmek toprağı, yakmak ateşi lekeler. Çözüm, ölüyü ne toprağa ne ateşe, doğrudan gökyüzüne emanet etmekti. Beden, kule içindeki dairesel platforma taşınır ve akbabalara bırakılırdı. Geriye kalan kemikler güneşte ağarır, sonra ortadaki kuyuya indirilirdi. Bu ritüel, dışarıdan bakan için sert görünse de kendi mantığı içinde son derece tutarlıdır: ölüm bir kirlenmedir ve doğa onu en hızlı biçimde geri dönüştürmelidir. Kule tepenin üstündedir, çünkü ne yerleşime ne suya karışmalıdır.

Bu uygulama 1960'ların ikinci yarısında yasal olarak sona erdi. Şehir büyümüş, tepeler artık evlerin bir uzantısı olmuştu. Bugün Yazd Zerdüştleri ölülerini gömüyor, ama toprağa doğrudan değmesin diye mezarları betonla astarlıyor. Yani inancın harfi değişti, kaygısı aynı kaldı. Kuleye çıkan patikayı tırmandığınızda içeride hiçbir şey bulamazsınız; taş, rüzgâr ve aşağıda kalan şehrin uğultusu. Bu boşluk, bir yıkıntının değil, sona ermiş bir cümlenin sessizliğidir.

Aynı inancın sönmemiş tarafı ise şehrin içindedir. Ateşkede'nin sütunlu, sade cephesinin ardında, camekânlı bir odada bir ateş yanar. Kayıtlara göre bu alev yaklaşık 470 yılından beri hiç sönmemiştir. Yolculuğu tek başına bir tarih dersidir: Sasani döneminde güneydeki Larestan bölgesinde, Pars Kâriyan tapınağında yakılmış, oradan Akda'ya taşınmış ve yaklaşık 700 yıl orada korunmuş, 1173'te Erdekan yakınlarındaki tapınağa, üç yüzyıl sonra da Yazd'a, bir başrahibin evine getirilmiş. Bugünkü binaya ancak 1934'te, Hindistan'daki Parsi Zerdüştlerinin gönderdiği bağışlarla inşa edilen tapınağa yerleştirilmiştir. Bin beş yüz yıl boyunca birinin bu ateşi beslemesi, kabın altına odun koyması, taşınırken sönmemesini sağlaması gerekti. Camın ardındaki alevin büyüklüğü mütevazıdır; onu olağanüstü kılan boyu değil, kesintisizliğidir.

Yazd, İran'daki Zerdüşt topluluğunun tarihsel merkezidir. İslam'ın yayılmasından sonra bu inanca bağlı kalanların bir kısmı Hindistan'a göç etti, kalanlar ise çölün kenarındaki bu görece uzak şehirde tutundu. 2011 sayımına göre İran genelinde 25 bin dolayında Zerdüşt yaşıyor ve bu sayının kayda değer bölümü Yazd ve çevresinde. Şehirden kuzeybatıya doğru, kayalık bir yamacın içinde saklanan Çak Çak hac yerine her yıl haziranda gelenler, bir kaya çatlağından damlayan suyun sesine kulak verir; adını da o damlamadan alır burası.

Bu topluluğun takviminde kışın ortasına düşen Sede bayramı vardır. Nevruz'dan elli gün önce, şehrin dışında büyük bir odun yığını tutuşturulur; kalabalık ateşin çevresinde toplanır ve alev yükseldikçe soğuğun geri çekildiğine, ışığın karanlığa üstün geldiğine dair eski bir hikâye yeniden anlatılır. Rüzgâr kulelerini yapan zihniyetle bu ateşi bin beş yüz yıl taşıyan zihniyet arasında aslında bir akrabalık vardır: ikisi de çölün insana verdiği çok az şeyi, hiç israf etmeden, kuşaktan kuşağa aktarmayı öğrenmiştir.

Emir Çahmak Meydanı'na akşamüstü inin. 15. yüzyılda, Timurlu hükümdarı Şahruh döneminin Yazd valisi Emir Celâleddin Çahmak'ın adını taşıyan külliyenin meydana bakan cephesi, üst üste dizilmiş sıra sıra kemerli nişten oluşur; simetrisi neredeyse rahatsız edici derecede kusursuzdur ve gün batarken kerpicin rengi turuncuya, sonra kızıla döner. Cephenin önünde, ahşap kirişlerden yapılmış, yandan bakınca dev bir hurma yaprağını andıran ağır bir yapı durur. Adı nahldir. Muharrem ayında, Kerbelâ matemi için onlarca adam bu iskeleti omuzlayıp meydanda ağır ağır döndürür. Yılın geri kalanında ise orada, kımıldamadan, bir sonraki kışı bekler.

Meydanın kenarındaki kubbeli yapının içinden davul sesi geliyorsa, orası zurhanedir. Bina aslında 16. yüzyılın sonlarında bir ab-anbar olarak, yani su deposu olarak inşa edilmişti; borulu şebeke geldikten sonra işlevsiz kalınca içi boşaltıldı ve bir güç evine dönüştürüldü. Suyun durduğu çukur, şimdi gövdenin çalıştığı çukurdur.

Merdivenlerden aşağı inersiniz. Ortada, zeminden bir basamak alçakta, sekizgen bir alan vardır: gûd. Kenarında, yüksekçe bir sekide oturan mürşid, önündeki kâseye gerilmiş deriye vurmaya başlar. Ritim önce yavaştır. Mürşid aynı anda hem davulcu, hem şef, hem anlatıcıdır; Şehnâme'den beyitler okur, arada bir zili çalar, tempoyu yükseltir ya da düşürür. Gûda giren her adam eşikte eğilip yeri selamlar. Sonra ellerine mil denen ağır ahşap lobutları alıp omuz hizasında savurmaya, kabbade denen metal yaylı çubuğu başlarının üstünde çevirmeye, sırayla dönüp durmaya başlarlar. Hepsi davulun ölçüsündedir. Ortada yaşı yetmişe varmış bir adamla yirmisindeki bir çırak yan yana çalışır ve kimse kimseyle yarışmaz; bu bir müsabaka değil, bir tekrardır. Zaten "pehlevani" geleneğinin özü de budur: güç kadar tevazu, kas kadar edep. UNESCO bu ritüelleri 2010'da somut olmayan kültürel miras listesine aldığında, sporu değil, o eşikte eğilme âdetini korumaya almış oldu.

Dışarı çıktığınızda hava kararmıştır ve çölün en cömert davranışı başlar: gündüz 40 dereceyi aşan sıcaklık, güneş battıktan birkaç saat sonra ceket isteyecek kadar düşer. Meydan kalabalıklaşır. Yazd'ın akşamı çay ve tatlı üzerine kuruludur ve şehrin şekercilikteki ünü İran genelinde tartışmasızdır. Kotab, badem ve cevizle doldurulup kızartılan, üzerine pudra şekeri elenen küçük yastıklardır; ısırdığınızda önce hamurun çıtırtısı, sonra kakule ve gülsuyu gelir. Yazd baklavası, bilinen baklavalardan farklı olarak daha kek kıvamında, bademli ve kare kare kesilmiş bir tatlıdır. Peşmek ise şekerle unun tel tel çekilmesiyle yapılır ve elinize aldığınızda dağılan o ipeksi yumak, Türkiye'de pişmaniye diye bilinen tatlının en yakın akrabasıdır. Tuzlu tarafta ise şehrin kendine has yemeği şuli vardır: mercimek, pancar yaprağı ve sirkeyle pişen, ekşiliği damakta duran koyu bir çorba.

Bunları çoğu zaman bir damda içersiniz. Yazd'ın eski evlerinin pek çoğu bugün pansiyon; avluya havuz, dama masa konmuş. Yukarıdan bakınca şehir gerçek şeklini gösterir: uçsuz bucaksız bir kerpiç düzlük, aralarından dikilen kuleler ve ufukta câmiin iki minaresi. Aşağıda motosiklet sesleri, bir yerlerde televizyon, bir yerlerde davul.

Ve bugünün Yazd'ı yalnızca bir açık hava müzesi değil. Şehir, İran'ın en büyük tekstil merkezlerinden biri; kervanlarla ipek satan kasaba, bugün fabrika bacalarıyla kumaş üreten bir sanayi kentine dönüşmüş durumda. Nüfusu 2016 sayımında 529 bini aşmıştı ve büyümeye devam ediyor. Asıl mesele de burada başlıyor. Şehri iki bin yıl ayakta tutan kariz sistemi, modern derin kuyuların yeraltı suyunu çekmesiyle birlikte zayıfladı; pek çok kariz kurudu, akanların debisi düştü. Yazd bugün suyunun büyük bölümünü yüzlerce kilometre uzaktaki Zayenderud havzasından gelen borularla alıyor ve bu boru hattı, suyunu paylaşan bölgeler arasında yıllardır süren bir gerilim konusu.

Yani ironi tam da şurada: rüzgârı eve çağırmayı, damlayı kilometrelerce yeraltından taşımayı, buzu yaza saklamayı öğrenmiş bir şehir, suyu artık dışarıdan istiyor. Bu yüzden Yazd'ın rüzgâr kuleleri bugün mimarlık okullarında yalnızca folklorik bir merak olarak değil, ciddi bir mühendislik referansı olarak inceleniyor; pasif soğutma üzerine çalışan tasarımcılar, enerji harcamadan serinleten bir binanın nasıl yapılacağını hâlâ buradaki kerpiç bacalara bakarak tartışıyor.

Çölün ortasındaki bu şehrin bıraktığı asıl miras, kubbeler ya da çiniler değil belki de. Elinde neredeyse hiçbir şey olmayan insanların, var olan tek şeyi, yani havayı ve yerin altındaki suyu, hesaplayarak, sabrederek ve israf etmeden kullanmayı öğrenmiş olması. Kuleler hâlâ orada duruyor ve rüzgâr estiğinde hâlâ çalışıyorlar. Kimse onlara bir şey ödemiyor.

Nöron Seyahat'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.