Grek Ateşi: Bir İmparatorluğu Kurtaran Sır

Bölüm metni

Bir imparatorluğun kaderi, formülü bugün bile tam olarak bilinmeyen bir sıvıya bağlıydı. Suyun üzerinde yanan, söndürmek için dökülen her kovayla daha da büyüyen bir ateş. 15 Ağustos 717'de dünyanın en büyük şehrinin surlarına dayanan seksen bin kişilik orduyu, bir yıl sonra o ateşin dumanı karşıladı.

715 yılının sonbaharında Şam'da tahta çıkan halife Süleyman bin Abdülmelik, elinde tarihin o güne dek gördüğü en geniş imparatorluklardan birini buldu. Emevî bayrağı batıda Atlas Okyanusu kıyılarına, doğuda İndus Nehri'nin ötesine ulaşmıştı. Fetih, seksen yıl içinde İran'ı silmiş, Suriye'yi, Mısır'ı, Kuzey Afrika'yı ve İspanya'nın büyük bölümünü almıştı. Bu muazzam haritanın ortasında tek bir boşluk vardı. Marmara ile Haliç'in arasına sıkışmış, üçgen bir yarımadanın üzerinde duran bir şehir.

Konstantinopolis o yıllarda Akdeniz dünyasının en büyük yerleşimiydi ve Emevîler için yalnızca stratejik bir hedef değildi. Arap kaynaklarında dolaşan rivayetlere göre, şehri fethedecek olan komutan bir peygamber adı taşıyacaktı. Halifenin adı Süleyman'dı. Bu ayrıntının çağdaş anlatılarda ısrarla tekrarlanması, seferin yalnızca bir sınır harekâtı olarak değil, bir kaderin tamamlanması olarak görüldüğünü anlatır bize.

Süleyman, hazırlığı kendi kardeşine, dönemin en yetenekli Emevî komutanlarından Mesleme bin Abdülmelik'e verdi. İki yıl boyunca Suriye, Mısır ve Kuzey Afrika tersaneleri çalıştı. Anadolu'nun içlerine akınlar düzenlendi, yol boyundaki kaleler tek tek ele geçirildi, ordunun geçeceği güzergâh temizlendi. Bu, daha önce denenmiş bir baskın değildi; şehri kuşatıp aç bırakacak, denizden ve karadan aynı anda kilitleyecek, gerekirse yıllarca oturacak bir kuvvetin hazırlığıydı.

Karşı taraf ise dağılmanın eşiğindeydi. Bizans, yirmi yıl içinde altı imparator değiştirmişti. Tahta çıkanlar burnu kesilerek, gözü oyularak, çoğu zaman öldürülerek indiriliyordu. Anadolu'nun büyük askerî bölgelerinin komutanları birbirine güvenmiyordu. Mesleme'nin ordusu ilerlerken Bizans'ın başında oturan imparator, tahtı elinde tutamayacak kadar zayıf bir adamdı.

İşte bu noktada, hikâyenin en tuhaf figürü sahneye çıkar. Anadolu'nun en güçlü askerî bölgesi olan Anatolikon'un komutanı Leon adında bir komutandı. Suriye sınırındaki Germanikeia'da doğmuş, Arapçayı ana dili gibi konuşan, karşı tarafın nasıl düşündüğünü bilen biriydi. Mesleme, Anadolu'da ilerlerken bu adamla pazarlığa oturdu; Leon'u kendi tarafına çekip Konstantinopolis'e kukla bir imparator olarak oturtmayı umuyordu. Amorion önlerinde geçen konuşmaların ayrıntılarını bugün yalnızca Bizans kaynaklarından, İtirafçı Theophanes'in yıllar sonra yazdığı kronikten biliyoruz ve o kronik açıkça Leon'un tarafını tutar. Anlatılana göre Leon konuşmayı uzattı, sözler verdi, bir kale halkını tehcirden kurtardı, ordusunu bozulmadan geri çekti ve kışı kazandı. 25 Mart 717'de Konstantinopolis'te taç giydi. Artık III. Leon'du.

Yeni imparatorun elinde birkaç aylık zaman vardı ve o zamanı tek bir şeye harcadı: hazırlığa. Surların üzerindeki taretler onarıldı, mancınıklar yerleştirildi, şehre yıllarca yetecek tahıl yığıldı. Sur içinde yiyeceğini kendi sağlayamayacak durumda olan herkesin şehri terk etmesi emredildi. Bu, acımasız ama soğukkanlı bir hesaptı; bir kuşatmayı kazanan şey çoğu zaman cesaret değil, ambardaki buğdaydı.

Savunacağı duvar ise sıradan bir duvar değildi. 5. yüzyılın başında inşa edilen kara surları, Marmara'dan Haliç'e uzanan yaklaşık 6 kilometrelik bir hat boyunca üç kademeliydi: önce geniş bir hendek, sonra alçak bir ön sur, sonra 96 kuleyle desteklenen, on iki metreyi aşan ana sur. Saldıran, hendeği geçse ön surun önünde sıkışıyor, ön suru aşsa iki duvar arasındaki dar boşlukta yukarıdan gelen her şeye açık kalıyordu. Üç yüz yıldır bu hattı hiçbir ordu kıramamıştı.

Ama Leon'un asıl kozu surlarda değildi. Denizdeydi ve kimse ne olduğunu tam olarak bilmiyordu.

717 yazında Mesleme ordusuyla Çanakkale Boğazı'nı Abydos'tan geçti, Trakya'ya çıktı ve şehrin üzerine kuzeybatıdan yürüdü. Kaynaklarda verilen rakam 80 bin askerdir; bu tür sayılar ortaçağ kroniklerinde her zaman şişkin olabilir, ama ölçeği anlatır. Ağustos ortasında ordu kara surlarının önüne yerleşti.

Mesleme, hücumla vakit kaybetmeyecek kadar tecrübeliydi. Şehre bir kez saldırdı, surların ne olduğunu gördü ve taktiğini değiştirdi. Askerlerine kazma emri verdi. Marmara kıyısından Haliç'e kadar, Bizans hattına paralel bir hendek ve toprak sur çekildi. Bu, kuşatmacının kendisini de kuşatması demekti: ordu, hem şehirden gelecek çıkışlara hem de Trakya'dan gelebilecek bir yardım ordusuna karşı kendi duvarının arkasına gömülüyordu. Sur kırılmayacaksa şehir açlıktan alınacaktı. Mesleme'nin planı buydu ve mantıklıydı.

Planın işlemesi için tek bir şart vardı: deniz. Konstantinopolis üç yanı suyla çevrili bir şehirdi. Kara surları taşla kapatılabilirdi ama Marmara'dan, Boğaz'dan ve Haliç'ten gemi girdiği sürece şehir aç kalmazdı. Bu yüzden asıl darbeyi donanma vuracaktı.

1 Eylül'de o donanma göründü. Kaynaklar 1800 gemiden söz eder. Çanakkale'den çıkıp Marmara'ya yayılan bu filo, dönemin insanının hayal gücünü zorlayan bir manzaraydı; savaş kadırgaları, erzak gemileri, kuşatma malzemesi taşıyan ağır tekneler. Amiral, halifeyle aynı adı taşıyan bir başka Süleyman'dı. Filonun bir bölümü Boğaz'ın Anadolu yakasına geçip demirledi, bir bölümü Avrupa yakasına yanaştı, artçı grup ise şehrin tam önünden, akıntının içinden geçmeye başladı.

Leon, Büyük Saray'ın deniz tarafındaki teraslarından bu geçidi izliyordu. Emrinde düşmanınkiyle kıyaslanamayacak kadar küçük bir filo vardı. Ve bekliyordu.

Beklediği şey rüzgârdı. İstanbul Boğazı, dar bir kanaldan geçen güçlü bir akıntıya sahiptir; yelken, kürek ve akıntı arasındaki denge burada her an bozulabilir. Artçı gemiler şehrin önünden geçerken güney rüzgârı önce kesildi, sonra tersine döndü. Ağır yüklü tekneler yönünü kaybetti, akıntıya kapıldı, kimi surların dibine sürüklendi, kimi birbirine bindirdi.

Leon o anda Haliç'in ağzını açtırdı.

Bizans gemileri dışarı çıktığında, karşı taraftaki denizcilerin çoğu ne olduğunu anlamadan öldü. Çünkü Bizans kadırgalarının pruvasında kürek ya da mahmuz değil, tunç bir boru vardı ve o borudan denizin üstüne akan şey suyla sönmüyordu.

Bu silahın hikâyesi, o günden kırk beş yıl öncesine, bir mültecinin Konstantinopolis kapısına gelişine dayanır.

Adı Kallinikos'tu. Bugünkü Lübnan'da, Baalbek'te, yani Bizanslıların Heliopolis dediği şehirde yaşayan bir zanaatkârdı. Suriye Arap fethiyle el değiştirince Kallinikos imparatorluk topraklarına kaçtı ve yanında bir formülle geldi. Theophanes'in kaydına göre yıl 672 civarıydı ve tahtta IV. Konstantinos oturuyordu. Kallinikos'un getirdiği şey, kroniğin ifadesiyle, gemileri mürettebatıyla birlikte yakan bir "deniz ateşi"ydi.

Zamanlaması bundan daha iyi olamazdı. Emevî donanması o yıllarda ilk kez Konstantinopolis'i denizden zorluyordu ve Bizans'ın verecek cevabı yoktu. 678'de Kyzikos açıklarında yapılan deniz savaşında yeni silah ilk büyük sınavını verdi; Arap filosu ağır kayıplar vererek geri çekildi ve o ilk kuşatma dağıldı.

Bizanslılar bu maddeye hiçbir zaman "Grek ateşi" demediler. Onların kayıtlarında "sıvı ateş", "deniz ateşi", "yapışkan ateş" ya da basitçe "Roma ateşi" olarak geçer. Bugün kullandığımız isim, yüzyıllar sonra Haçlı seferlerine katılan Batılıların taktığı addır.

Peki neydi bu şey? Kesin cevabı kimse bilmiyor, çünkü tarif hiçbir yerde yazılı olarak korunmadı. Bugünün kimyacıları ve tarihçilerinin üzerinde en çok birleştiği senaryo şudur: temeli, Karadeniz'in kuzeyindeki ve Kafkasya'daki doğal sızıntılardan toplanan ham petrol, yani naftadır. Bunun içine, akıcılığı ayarlamak ve yandığında yüzeye yapışmasını sağlamak için çam reçinesi katılmış, muhtemelen kükürtle desteklenmişti. Petrolün hafif bileşenleri kolay tutuşuyor, reçine karışımı hedefin üstünde tutuyor, su ise yağ tabanlı bu karışımı söndürmek yerine üstünde taşıyordu. Denizin yanması efsanesi buradan doğar.

Asıl deha ise belki karışımda değil, onu fırlatan makinedeydi. Geminin burnuna yerleştirilen düzenek, ısıtılmış bir kazan, basınç veren bir el pompası ve döner bir tunç ağızlıktan oluşuyordu. Karışım ısıtılıp basınç altına alınıyor, ağızdan sürekli bir jet hâlinde püskürtülüyor ve çıkışta ateşleniyordu. Menzil kısaydı, muhtemelen on beş metre kadar; bu yüzden silah ancak yakın mesafede, sakin denizde ve doğru rüzgârda işe yarardı. Kendi gemisi için de en az düşman kadar tehlikeliydi.

Bizans'ın sırrı bu yüzden tek bir sır değildi. Tarihçilerin bugün vurguladığı gibi en az üç ayrı bilgi vardı: karışımın tarifi, basınçlı düzeneğin yapımı ve onu patlatmadan kullanmanın yolu. Üçü ayrı ellerde tutuldu, ayrı yerlerde öğretildi, hiçbir yerde bir arada yazılmadı. Devlet bu bilgiyi bir silah gibi değil, bir hanedan mirası gibi korudu.

Ve 1 Eylül 717'de o miras iş başındaydı. Rüzgârını kaybetmiş artçı filoya dalan Bizans kadırgaları, ilk hamlede yirmi kadar gemiyi mürettebatıyla birlikte yaktı. Alev alan tekneden atlayanlar için de kurtuluş yoktu; yanan madde suyun yüzeyinde yayılıyordu. Bazıları zırhlarının ağırlığıyla dibi boyladı, bazıları alevin içine düştü. O gün ele geçirilen sağlam gemiler ve sağ kalan esirler, Leon'a düşman filosunun düzeni hakkında bilmek istediği her şeyi verdi.

Sonuç sayılardan büyüktü. Emevî amirali bir daha şehrin önünden geçmeyi göze alamadı. Filo, güvenli saydığı kuzeye, Boğaz'ın yukarısına ve Anadolu kıyısındaki koylara çekildi. Leon ise Haliç'in ağzına gerili zinciri yerinde bıraktı: Sarayburnu'ndan karşı kıyıdaki Galata'ya uzanan bu ağır zincir, şehrin iç limanını kapatıyordu. Böylece kuşatmanın en kritik dengesi kuruldu. Karada kapalı, ama denizde nefes alabilen bir şehir, kendi denizinde dolaşmaya cesaret edemeyen bir donanmaya karşı.

Bu denge, bir sonraki baharda ikinci kez sınandı. 718'in ilkbaharında Mısır'dan 400, Kuzey Afrika'dan 360 gemilik iki büyük takviye filosu geldi. Amiraller, geçen yılın dersini almışlardı; şehrin önünden gündüz geçmek yerine, geceleyin Boğaz'ın Anadolu kıyısını yalayarak sessizce yukarı süzüldüler ve Bizans donanmasının menzilinden kaçtılar. Manevra başarılıydı. Onları bitiren şey başka oldu.

Bu gemilerin mürettebatının büyük kısmı Mısırlı Hristiyan denizcilerdi ve savaşmak için değil, zorunlu hizmetle oradaydılar. Karanlıkta filikalara binip şehre kaçmaya başladılar. Leon, kaçaklardan takviye filosunun nerede demirlediğini ve nasıl dağıldığını öğrendi. Sonra zinciri indirtti, gemilerini Boğaz'a saldı ve haber verilen koylara baskın yaptı. Ateş püskürten kadırgalar demirli filonun içine girdiğinde iş savaş bile sayılmazdı. O gün Emevî ordusunun denizden beslenme ihtimali tamamen bitti.

Asıl yıkımı ise ne surlar ne de ateş yaptı. Kışı yapıştı.

717-718 kışı, çağdaş kaynakların uzun uzun anlattığı, olağandışı sert bir kıştı. Theophanes'in kaydına göre kar yerde üç aydan fazla kaldı. Trakya ovasına çadırlarını kuran ordu, Suriye ve Mısır'ın iklimine göre giyinip yola çıkmıştı. Toprak dondu, otlaklar kayboldu, hayvanlar açlıktan kırıldı.

Erzak yolları çoktan kapalıydı. Denizden gelen kesilmişti, karadan gelecek olanı ise Trakya'daki Bizans birlikleri ve bölgenin boşaltılmış tarlaları engelliyordu. Önce yedek atlar kesildi, sonra yük hayvanları, sonra ordunun ilerlemesini sağlayan develer. Kaynaklar bundan sonrasını anlatırken ölçüyü kaçırmış olabilirler; ağaç kabuğunun kaynatıldığından, ölü hayvan derilerinin ıslatılıp yendiğinden, açlığın insanları çok daha karanlık şeylere sürüklediğinden söz ederler. Bu tür anlatılarda düşmanı küçük düşürme isteği her zaman payını alır. Ama arkasındaki gerçek tartışmasızdır: kar altında, sursuz bir ovada, ikmalsiz kalmış on binlerce insan kışı geçirdi.

Açlığın ardından hastalık geldi. Kalabalık, kirli, donmuş bir kampta salgın yayıldı ve baharda soğuğun kırdığından fazlasını götürdü. Ordu, kuşattığı şehri kuşatmayı sürdürüyordu ama artık savaşan bir kuvvet değil, hayatta kalmaya çalışan bir kalabalıktı.

Sonra kuzeyden Bulgarlar indi. Han Tervel'in kuvvetleri, Emevî ordugâhının Trakya tarafına saldırdı. Bizans kaynakları o çarpışmada 22 bin kişinin öldüğünü yazar. Rakam abartılı olabilir, ama darbenin yönü açıktır: kendi hendeğinin arkasına yerleşmiş, zayıf düşmüş bir ordu, hiç hesapta olmayan bir taraftan vuruldu. Yıllar önce Bulgarlarla anlaşma yapmış olmak, Leon'un görünmeyen ikinci silahıydı.

Şehrin içinde de hayat kolay değildi. Bir yıl boyunca kapalı kalmış, ambarlarını tartıyla açan, surlarında nöbet tutan bir nüfus vardı orada. Fark şuydu: Konstantinopolis'in denizi hâlâ açıktı, ambarları önceden doldurulmuştu ve arkasında bir devlet duruyordu.

Kuşatmanın kaderini belirleyen son gelişme ise Şam'da yaşandı. Seferi başlatan halife Süleyman, ordusu daha ilk kışını çıkarmadan hastalanıp öldü. Yerine geçen Ömer bin Abdülaziz, selefinin hayaline bağlı bir adam değildi. Trakya'daki durumu değerlendirdi ve kardeşinin ordusunun orada erimesine izin vermeyeceğine karar verdi. Geri çekilme emri yola çıktı.

Böylece bir peygamber adı taşıyan halifenin şehri alacağı sözü, o adı taşıyan halifenin mezarında kaldı.

15 Ağustos 718'de, kuşatmanın başlamasından tam bir yıl sonra, Mesleme ordusunu topladı ve Konstantinopolis önlerinden çekildi. Kara kuvvetleri Anadolu üzerinden dönüş yoluna girdi. Geriye kalan gemiler ise Marmara'dan Çanakkale'ye, oradan Ege'ye açıldı.

Ege onları kabul etmedi. Dönüş yolunda filo şiddetli bir fırtınaya yakalandı. Kaynaklar ayrıca gemilerin volkanik adaların yakınından geçerken sıcak külün ve denize dökülen malzemenin gövdeleri tahrip ettiğini anlatır; bu, o yıllarda Santorini bölgesinde bilinen volkanik hareketlilikle uyumludur. Theophanes'in kaydında, yola çıkan filodan Suriye'ye ancak 5 geminin döndüğü yazar. Bir kronikçinin verdiği bu rakam edebî bir abartı olabilir, ama hiçbir kaynak filonun döndüğünü söylemez. Emevî deniz gücü o yaz Ege'de gömüldü.

Sonuçları, tek bir kuşatmanın sonuçlarından çok daha büyüktü. Emevî Devleti bu seferden sonra bir daha Konstantinopolis'e doğrudan bir sefer düzenlemedi. Akınlar Anadolu içinde sürdü, sınır yüzyıllarca yandı, ama şehrin kendisi hedef listesinden düştü. Bizans nefes aldı ve III. Leon'un kurduğu düzen, imparatorluğun toparlanmasının başlangıcı oldu. Konstantinopolis surlarını yeniden bir orduya karşı bu ölçekte savunması için 1453'ü beklemesi gerekecekti.

Tarihçiler uzun süre bu kuşatmayı Avrupa tarihinin dönüm noktalarından biri saydı; kimileri onu, on dört yıl sonra Frank topraklarında yaşanacak çarpışmalardan daha belirleyici buldu. Bu tür karşılaştırmalar tartışmalıdır ve tek bir savaşa fazla yük bindirme riski taşır. Kesin olan şudur: Emevîlerin doğu Akdeniz'deki deniz üstünlüğü kırıldı ve Balkanlar'a açılan kapı, arkasında ayakta kalan bir devletle birlikte kapandı.

Peki sırra ne oldu?

Bizans onu üç yüz yıl daha kullandı. 941'de Kiev Rusları'nın filosu Boğaz'a girdiğinde, imparatorluk elindeki eski kadırgaları alelacele ateş düzenekleriyle donattı ve sonuç aynı oldu; kurtulan Rus askerlerinin memleketlerine "gökten inen bir yıldırım" anlattığı rivayet edilir. 10. yüzyılda imparator VII. Konstantinos, oğluna devlet yönetimini anlattığı kitabında bu silahın sırrını hiçbir yabancıya vermemesini yazdı ve bunu şöyle gerekçelendirdi: karışım insan aklının ürünü değildi, bir melek tarafından imparatorluğa bağışlanmıştı. Bir devlet sırrını korumanın en etkili yolu, onu kutsal ilan etmekti.

12. yüzyılda imparator kızı Anna Komnene, gemilerin burnuna yerleştirilen ağızlıkların vahşi hayvan başı biçiminde dövüldüğünü, alevin bu ağızlardan uğultuyla çıktığını yazar. Sonra iz kesilir. 1204'te Haçlılar Konstantinopolis'i kuşattığında, şehri üç yüzyıl boyunca kurtarmış olan silahın kullanıldığına dair sağlam bir kayıt yoktur. Bir imparatorluk sırrını o kadar iyi sakladı ki, ihtiyacı olduğu gün elinde kalmadı.

Bugün laboratuvarda o karışımın nasıl bir şey olduğunu tahmin edebiliyoruz. 2000'li yılların başında Bizans askerî tarihi üzerine çalışan araştırmacılar, dönem tasvirlerine dayanarak tunçtan bir pompa ve ağızlık yaptılar; ham petrol temelli bir karışımı ısıtıp basınçla püskürttüklerinde, on metreyi aşan sürekli bir alev jeti elde ettiler. Yani fizik mümkündü; kayıp olan şey kimya değil, o kimyayı sallanan bir güvertede, dalganın ortasında, gemiyi havaya uçurmadan kullanmayı bilen ellerdi.

Grek ateşinin asıl dersi belki de budur. Onu efsane yapan, denizi yakması değildi. Küçük bir devletin, kendisinden kat kat büyük bir gücün karşısında, tek bir teknik üstünlüğü doğru anda, doğru yerde ve doğru rüzgârda kullanabilmesiydi. Ve o üstünlük, taşıyıcıları öldüğünde onlarla birlikte gitti.

Nöron Tarih'te bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.